Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας — Narcissistic Personality Disorder ή NPD — είναι μια διαταραχή προσωπικότητας που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος:
- βλέπει τον εαυτό του,
- αξιολογεί τους άλλους,
- διαχειρίζεται την αυτοεκτίμησή του,
- δημιουργεί σχέσεις,
- αντιδρά στην κριτική,
- αντιμετωπίζει την απόρριψη και την αποτυχία.
Χαρακτηρίζεται από ένα επίμονο μοτίβο μεγαλοπρέπειας, ανάγκης για θαυμασμό και περιορισμένης ενσυναίσθησης. Merck Manuals
Το σημαντικό όμως είναι ότι η ναρκισσιστική διαταραχή είναι πολύ πιο σύνθετη από την εικόνα:
«Κάποιος που αγαπά υπερβολικά τον εαυτό του.»
Στην πραγματικότητα, η αυτοεκτίμηση ενός ανθρώπου με NPD μπορεί να είναι πολύ εξαρτημένη από:
- την επιβεβαίωση,
- την κοινωνική θέση,
- την επιτυχία,
- την αναγνώριση,
- το πώς τον βλέπουν οι άλλοι.
Γι’ αυτό η κριτική, η αποτυχία ή η απόρριψη μπορεί να βιώνονται ως πολύ μεγαλύτερη απειλή από ό,τι φαίνεται εξωτερικά. Merck Manuals
Ποια είναι τα συμπτώματα της ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας;
Η εικόνα διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Σύμφωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια που χρησιμοποιούνται κλινικά, το μοτίβο μπορεί να περιλαμβάνει χαρακτηριστικά όπως:
- υπερβολική αίσθηση προσωπικής σημασίας,
- υπερβολή σχετικά με επιτεύγματα και ικανότητες,
- έντονη ανάγκη για θαυμασμό,
- αίσθηση ότι δικαιούται ειδική μεταχείριση,
- φαντασιώσεις επιτυχίας, δύναμης, ευφυΐας, ομορφιάς ή ιδανικής αγάπης,
- πεποίθηση ότι είναι «ξεχωριστός» και μπορεί να γίνει κατανοητός μόνο από εξίσου ξεχωριστούς ανθρώπους,
- εκμετάλλευση άλλων για προσωπικούς στόχους,
- δυσκολία αναγνώρισης των αναγκών και συναισθημάτων των άλλων,
- φθόνος ή πεποίθηση ότι οι άλλοι τον φθονούν,
- αλαζονική ή υπεροπτική συμπεριφορά. Cleveland Clinic
Για κλινική διάγνωση δεν αρκεί η παρουσία ενός ή δύο χαρακτηριστικών. Το DSM-5-TR περιγράφει εννέα σχετικά κριτήρια και απαιτεί την παρουσία τουλάχιστον πέντε, μαζί με το ευρύτερο διαχρονικό μοτίβο προσωπικότητας. Cleveland Clinic
Τα 9 χαρακτηριστικά της ναρκισσιστικής διαταραχής
1. Διογκωμένη αίσθηση προσωπικής σημασίας
Το άτομο μπορεί να θεωρεί ότι:
- είναι σημαντικότερο από τους άλλους,
- οι επιτυχίες του είναι εξαιρετικές,
- αξίζει μεγαλύτερη αναγνώριση από αυτή που λαμβάνει.
Μπορεί επίσης να υπερβάλλει σχετικά με:
- τα ταλέντα,
- τις ικανότητες,
- την κοινωνική θέση,
- τα επιτεύγματά του.
2. Φαντασιώσεις εξαιρετικής επιτυχίας
Μπορεί να υπάρχει έντονη ενασχόληση με φαντασιώσεις:
- τεράστιας επιτυχίας,
- δύναμης,
- κοινωνικής επιρροής,
- ιδανικής ομορφιάς,
- τέλειου έρωτα,
- εξαιρετικής ευφυΐας.
Δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος με φιλοδοξίες είναι ναρκισσιστής.
Το ζήτημα είναι το συνολικό μοτίβο.
3. Αίσθηση ότι είναι «ξεχωριστός»
Μπορεί να πιστεύει ότι μπορεί να κατανοηθεί πραγματικά μόνο από:
- ιδιαίτερα επιτυχημένους,
- ισχυρούς,
- διάσημους,
- υψηλού κύρους ανθρώπους.
Η επαφή με ανθρώπους ή οργανισμούς υψηλού status μπορεί να χρησιμοποιείται και ως τρόπος ενίσχυσης της προσωπικής του αξίας. Merck Manuals
4. Έντονη ανάγκη για θαυμασμό
Ο θαυμασμός μπορεί να λειτουργεί σαν «καύσιμο» της αυτοεκτίμησης.
Το άτομο μπορεί να χρειάζεται:
- επαίνους,
- επιβεβαίωση,
- προσοχή,
- αναγνώριση.
Και όταν αυτά απουσιάζουν να αισθάνεται:
- υποτιμημένο,
- παραμελημένο,
- θυμωμένο,
- ντροπιασμένο.
5. Αίσθηση δικαιώματος
Μπορεί να υπάρχει η πεποίθηση:
«Οι κανόνες δεν ισχύουν με τον ίδιο τρόπο για μένα.»
ή:
«Οι άλλοι θα έπρεπε να καταλάβουν από μόνοι τους τι χρειάζομαι.»
Μπορεί να περιμένει:
- προτεραιότητα,
- ειδικές εξυπηρετήσεις,
- συμμόρφωση με τις επιθυμίες του.
6. Εκμετάλλευση των άλλων
Οι σχέσεις μπορεί μερικές φορές να αντιμετωπίζονται περισσότερο με βάση:
«Τι μπορεί να μου προσφέρει αυτός ο άνθρωπος;»
παρά ως αμοιβαία σύνδεση.
Αυτό μπορεί να αφορά:
- κοινωνικό status,
- επαγγελματική εξέλιξη,
- επιβεβαίωση,
- χρήματα,
- προσοχή,
- άλλου είδους προσωπικό όφελος.
7. Περιορισμένη ενσυναίσθηση
Μπορεί να δυσκολεύεται:
- να αναγνωρίσει τι αισθάνεται κάποιος άλλος,
- να δώσει χώρο στις ανάγκες των άλλων,
- να αντιληφθεί τον αντίκτυπο της συμπεριφοράς του.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένας άνθρωπος με NPD είναι κυριολεκτικά ανίκανος να αντιληφθεί οποιοδήποτε συναίσθημα άλλου ανθρώπου.
Η ενσυναίσθηση είναι πιο σύνθετη και μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με το άτομο και την κατάσταση.
8. Φθόνος
Μπορεί να υπάρχει:
- έντονος φθόνος για την επιτυχία άλλων,
- δυσκολία να χαρεί πραγματικά για άλλους,
- ανάγκη υποτίμησης κάποιου που υπερέχει.
Ή αντίστροφα, η πεποίθηση:
«Όλοι με ζηλεύουν.»
9. Αλαζονική συμπεριφορά
Μπορεί να εκδηλώνεται ως:
- υπεροψία,
- υποτίμηση,
- περιφρόνηση,
- συμπεριφορά ανωτερότητας.
Ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος με NPD συμπεριφέρεται μονίμως σαν τον στερεοτυπικό «αλαζονικό νάρκισσο».
Ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά ή ναρκισσιστική διαταραχή;
Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες διακρίσεις.
Ένας άνθρωπος μπορεί περιστασιακά να είναι:
- εγωκεντρικός,
- αλαζονικός,
- ανταγωνιστικός,
- διψασμένος για προσοχή,
- ευαίσθητος στην κριτική
χωρίς να έχει ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας.
Όλοι έχουμε χαρακτηριστικά προσωπικότητας σε κάποιο βαθμό.
Για να μιλάμε για διαταραχή προσωπικότητας, πρέπει να υπάρχει ένα πιο σταθερό και ευρύ μοτίβο που επηρεάζει ουσιαστικά:
- τις σχέσεις,
- την εργασία,
- την εικόνα εαυτού,
- τη συναισθηματική λειτουργία.
Οι διαταραχές προσωπικότητας αφορούν μακροχρόνια και διάχυτα πρότυπα σκέψης, συναισθήματος και συμπεριφοράς και όχι μεμονωμένα περιστατικά. Cleveland Clinic
Πώς είναι ένας νάρκισσος μέσα σε μια σχέση;
Σε μία σχέση μπορεί να εμφανίζονται μοτίβα όπως:
- έντονη ανάγκη επιβεβαίωσης,
- δυσκολία αποδοχής κριτικής,
- απαίτηση ιδιαίτερης μεταχείρισης,
- υποτίμηση του συντρόφου,
- ανταγωνισμός,
- δυσκολία ανάληψης ευθύνης,
- εκμετάλλευση,
- περιορισμένη συναισθηματική αμοιβαιότητα.
Αυτό όμως χρειάζεται προσοχή.
Δεν μπορούμε να πάρουμε μία προβληματική σχέση και να καταλήξουμε:
«Άρα ο σύντροφός μου έχει NPD.»
Μια ψυχιατρική διάγνωση δεν γίνεται από τον σύντροφο, ούτε από ένα checklist στο TikTok.
Μπορεί ένας νάρκισσος να αγαπήσει;
Η ερώτηση αυτή αναζητείται πολύ, αλλά η απάντηση δεν είναι ένα απλό «ναι» ή «όχι».
Η NPD δεν καταργεί αυτόματα:
- την ικανότητα δεσμού,
- το συναίσθημα,
- την ανάγκη σχέσης.
Μπορεί όμως να επηρεάζει σημαντικά το πώς βιώνεται και εκφράζεται η σχέση.
Για παράδειγμα, δυσκολίες μπορεί να εμφανιστούν όταν η σχέση απαιτεί:
- αμοιβαιότητα,
- αποδοχή της διαφορετικής άποψης,
- ανάληψη ευθύνης,
- ενσυναίσθηση,
- ανοχή στην απόρριψη.
Άρα το σωστό ερώτημα δεν είναι τόσο:
«Μπορεί να αγαπήσει;»
όσο:
«Μπορεί να δημιουργήσει και να διατηρήσει μια αμοιβαία, ασφαλή και λειτουργική σχέση;»
Και αυτό μπορεί να διαφέρει σημαντικά μεταξύ ανθρώπων.
Ο νάρκισσος ξέρει ότι είναι νάρκισσος;
Όχι απαραίτητα.
Οι διαταραχές προσωπικότητας αφορούν βαθιά εγκατεστημένα μοτίβα με τα οποία ένας άνθρωπος έχει ζήσει για πολλά χρόνια.
Έτσι ορισμένες συμπεριφορές μπορεί να του φαίνονται:
«φυσιολογικές»
ή:
«ο σωστός τρόπος να λειτουργούν τα πράγματα».
Άλλοι άνθρωποι μπορεί να αναγνωρίζουν ορισμένα χαρακτηριστικά τους, ιδιαίτερα όταν:
- επαναλαμβάνονται προβλήματα στις σχέσεις,
- εμφανίζονται επαγγελματικές δυσκολίες,
- βιώνουν κατάθλιψη,
- έχουν χάσει σημαντικές σχέσεις.
Ο ναρκισσισμός κρύβει χαμηλή αυτοεκτίμηση;
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη από το:
«Όλοι οι νάρκισσοι κατά βάθος μισούν τον εαυτό τους.»
Αυτό είναι υπεραπλούστευση.
Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό όμως είναι ότι η αυτοεκτίμηση μπορεί να είναι εύθραυστη και εξαρτημένη από την εξωτερική αναγνώριση.
Το Merck Manual επισημαίνει ότι άνθρωποι με NPD μπορεί να εξαρτώνται έντονα από τη θετική αξιολόγηση των άλλων και να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι στην κριτική και την αποτυχία. Merck Manuals
Έτσι μπορεί να συνυπάρχουν:
φαινομενική ανωτερότητα + μεγάλη ευαισθησία στην υποτίμηση.
Γιατί ένας νάρκισσος αντιδρά τόσο άσχημα στην κριτική;
Γιατί η κριτική μπορεί να μην βιώνεται απλώς ως:
«Έκανα κάτι λάθος.»
Μπορεί να βιώνεται πολύ περισσότερο ως:
«Με υποτιμούν.»
«Με ξεφτιλίζουν.»
«Δεν είμαι αυτό που πίστευα ότι είμαι.»
Τότε μπορεί να εμφανιστούν:
- θυμός,
- περιφρόνηση,
- αντεπίθεση,
- υποτίμηση του άλλου,
- απόσυρση.
Η έντονη αντίδραση στην κριτική και στην αποτυχία περιγράφεται στις κλινικές πηγές ως σημαντικό χαρακτηριστικό της διαταραχής. Merck Manuals
Τι είναι ο ναρκισσιστικός θυμός;
Ο όρος narcissistic rage χρησιμοποιείται για να περιγράψει έντονη αντίδραση όταν απειλείται η αυτοεικόνα ενός ανθρώπου.
Μπορεί να ακολουθήσει:
- απόρριψη,
- κριτική,
- ταπείνωση,
- αποτυχία,
- απώλεια status.
Δεν αποτελεί ξεχωριστή διάγνωση.
Και φυσικά:
ο θυμός από μόνος του δεν σημαίνει NPD.
Grandiose narcissism: ο εμφανής ναρκισσισμός
Η πιο αναγνωρίσιμη εικόνα περιλαμβάνει:
- αυτοπεποίθηση,
- επιβλητικότητα,
- αίσθηση ανωτερότητας,
- αναζήτηση προσοχής,
- entitlement,
- ανταγωνιστικότητα.
Αυτή είναι η εικόνα που συχνά αποκαλείται grandiose narcissism.
Αλλά δεν εξηγεί ολόκληρο το φάσμα του παθολογικού ναρκισσισμού.
Τι είναι ο «κρυφός» ή ευάλωτος νάρκισσος;
Οι όροι:
- covert narcissist,
- vulnerable narcissist,
- κρυφός νάρκισσος
χρησιμοποιούνται πολύ online.
Χρειάζεται όμως να είμαστε ακριβείς:
ο «κρυφός νάρκισσος» δεν αποτελεί ξεχωριστή επίσημη διάγνωση στο DSM-5-TR.
Η έρευνα όμως περιγράφει μια πιο ευάλωτη ναρκισσιστική διάσταση, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει:
- μεγάλη ευαισθησία στην κριτική,
- ντροπή,
- ανασφάλεια,
- απόσυρση,
- έντονη ανάγκη επιβεβαίωσης,
- φθόνο.
Άρα κάποιος δεν χρειάζεται να είναι ο πιο δυνατός και αλαζονικός άνθρωπος στο δωμάτιο για να υπάρχουν παθολογικά ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά.
Τι είναι ο «κακοήθης νάρκισσος»;
Το malignant narcissism είναι όρος που χρησιμοποιείται σε ορισμένες ψυχολογικές και ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις.
Δεν αποτελεί αυτόνομη επίσημη διάγνωση DSM.
Συνήθως περιγράφει μια πολύ πιο σοβαρή εικόνα όπου ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά μπορεί να συνδυάζονται με:
- επιθετικότητα,
- αντικοινωνικά χαρακτηριστικά,
- έντονη εκμετάλλευση,
- περιορισμένη ενσυναίσθηση.
Δεν είναι λοιπόν σωστό να χρησιμοποιείται ως εύκολη ταμπέλα για κάθε ιδιαίτερα δύσκολο ή κακοποιητικό σύντροφο.
Τι είναι το love bombing;
Ο όρος περιγράφει μια περίοδο εξαιρετικά έντονης:
- προσοχής,
- επιβεβαίωσης,
- επικοινωνίας,
- ρομαντικού ενδιαφέροντος,
- δώρων ή υποσχέσεων
στην αρχή μιας σχέσης.
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί χειριστικά σε ορισμένες σχέσεις.
Αλλά:
το love bombing δεν αποτελεί κριτήριο NPD και δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι κάποιος είναι νάρκισσος.
Idealization – devaluation: πρώτα σε αποθεώνει και μετά σε υποτιμά;
Σε κάποιες δυσλειτουργικές σχέσεις μπορεί να εμφανίζεται εναλλαγή ανάμεσα σε:
- ιδανικοποίηση,
- απογοήτευση,
- υποτίμηση.
Ένας άνθρωπος αρχικά μπορεί να φαίνεται:
«τέλειος»
και αργότερα:
«ανάξιος».
Ωστόσο δεν πρέπει κάθε αλλαγή συναισθημάτων μέσα σε μια σχέση να βαφτίζεται «ναρκισσιστικός κύκλος».
Οι ανθρώπινες σχέσεις είναι πολύ πιο σύνθετες.
Τι είναι το gaslighting;
Το gaslighting είναι μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης στην οποία κάποιος προσπαθεί επανειλημμένα να κάνει τον άλλον να αμφισβητήσει:
- τη μνήμη του,
- την αντίληψή του,
- την κρίση του.
Μπορεί να εμφανίζεται σε κακοποιητικές σχέσεις.
Αλλά δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό ούτε διαγνωστικό κριτήριο της NPD.
Κάποιος που κάνει gaslighting δεν έχει αυτομάτως ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας.
Τι είναι το narcissistic abuse;
Ο όρος ναρκισσιστική κακοποίηση χρησιμοποιείται ευρέως στο διαδίκτυο για να περιγράψει συναισθηματικά κακοποιητικές συμπεριφορές από έναν άνθρωπο που θεωρείται ναρκισσιστής.
Ωστόσο δεν αποτελεί ξεχωριστή κλινική διάγνωση.
Πιο χρήσιμο είναι να αναγνωρίζουμε τις ίδιες τις συμπεριφορές:
- χειραγώγηση,
- απειλές,
- εξευτελισμό,
- έλεγχο,
- απομόνωση,
- ψυχολογική ή σωματική βία,
χωρίς να χρειάζεται πρώτα να διαγνώσουμε τον άνθρωπο που τις πραγματοποιεί.
Η κακοποίηση είναι πρόβλημα ανεξάρτητα από τη διάγνωση του θύτη.
Υπάρχει γυναίκα νάρκισσος;
Ναι.
Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας δεν αφορά αποκλειστικά άνδρες.
Κλινικά δεδομένα δείχνουν μεγαλύτερη συχνότητα διάγνωσης στους άνδρες, αλλά μπορεί φυσικά να εμφανιστεί και στις γυναίκες. Merck Manuals
Η συμπεριφορά επίσης δεν χρειάζεται να ακολουθεί το ίδιο στερεότυπο σε όλους.
Πώς είναι ο νάρκισσος όταν χάνει τον έλεγχο;
Η απώλεια:
- θαυμασμού,
- κοινωνικής θέσης,
- σχέσης,
- επιτυχίας,
- ελέγχου της εικόνας
μπορεί να προκαλέσει σημαντική ψυχική δυσφορία.
Μπορεί να εμφανιστούν:
- θυμός,
- ντροπή,
- απόσυρση,
- υποτίμηση των άλλων,
- καταθλιπτική διάθεση.
Αυτό συνδέεται με την ευαισθησία της αυτοεκτίμησης στην κριτική και στην αποτυχία. Merck Manuals
Τι είναι η «ναρκισσιστική κατάρρευση»;
Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά για έντονη αποδιοργάνωση μετά από μεγάλη απειλή στην αυτοεικόνα, για παράδειγμα:
- σοβαρή αποτυχία,
- απώλεια σχέσης,
- δημόσια απόρριψη,
- απώλεια status.
Δεν αποτελεί επίσημη ξεχωριστή διάγνωση.
Μπορεί όμως να περιγράφει πραγματική έντονη δυσφορία που εμφανίζεται όταν οι τρόποι με τους οποίους ένας άνθρωπος ρύθμιζε την αυτοεκτίμησή του παύουν να λειτουργούν.
Ζηλεύει ένας άνθρωπος με ναρκισσιστική διαταραχή;
Ο φθόνος αποτελεί ένα από τα πιθανά διαγνωστικά χαρακτηριστικά.
Μπορεί να εμφανίζεται ως:
«Δεν αξίζει πραγματικά αυτή την επιτυχία.»
ή:
«Αν πέτυχε, σημαίνει ότι εγώ φαίνομαι λιγότερο σημαντικός.»
Μπορεί επίσης να υπάρχει πεποίθηση ότι:
«Οι άλλοι με ζηλεύουν.» Merck Manuals
Έχουν οι άνθρωποι με NPD ενσυναίσθηση;
Η φράση:
«Ο νάρκισσος δεν έχει καθόλου ενσυναίσθηση»
είναι υπερβολικά απόλυτη.
Η μειωμένη ή προβληματική ενσυναίσθηση αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της NPD.
Αυτό όμως δεν σημαίνει απαραίτητα πλήρη και μόνιμη ανικανότητα να αντιληφθεί ένας άνθρωπος οποιοδήποτε συναίσθημα κάποιου άλλου.
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο:
- να αντιλαμβάνομαι τι αισθάνεται κάποιος,
- να συναισθάνομαι αυτό το συναίσθημα,
- και να επιλέγω να ανταποκριθώ σε αυτό.
Μπορεί ένας νάρκισσος να νιώθει ενοχές;
Ναι, δεν υπάρχει κανόνας ότι ένας άνθρωπος με NPD δεν μπορεί ποτέ να νιώσει:
- ενοχή,
- ντροπή,
- λύπη,
- απώλεια.
Το πώς όμως επεξεργάζεται αυτά τα συναισθήματα μπορεί να είναι διαφορετικό.
Ιδιαίτερα η ντροπή και η ταπείνωση μπορεί να έχουν μεγάλη σημασία στην ευαισθησία απέναντι στην κριτική και την αποτυχία. Merck Manuals
Γιατί κατηγορεί πάντα τους άλλους;
Δεν είναι σωστό να λέμε ότι όλοι οι άνθρωποι με NPD «πάντα» κάνουν κάτι.
Μπορεί όμως να υπάρχει δυσκολία ανάληψης ευθύνης όταν ένα λάθος απειλεί έντονα την αυτοεικόνα.
Τότε μπορεί να εμφανιστούν:
- άρνηση,
- δικαιολογίες,
- υποτίμηση της κριτικής,
- μετάθεση ευθύνης.
Αυτός όμως δεν είναι μηχανισμός αποκλειστικός της NPD.
Πώς δημιουργείται η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας;
Δεν υπάρχει μία αποδεδειγμένη μοναδική αιτία.
Η σημερινή επιστημονική προσέγγιση θεωρεί πιθανή την αλληλεπίδραση:
- ιδιοσυγκρασίας,
- γενετικών παραγόντων,
- αναπτυξιακών εμπειριών,
- οικογενειακών σχέσεων,
- περιβαλλοντικών επιρροών.
Ορισμένες θεωρίες εξετάζουν τόσο την υπερβολική κριτική όσο και την υπερβολική εξιδανίκευση ή επιβράβευση του παιδιού, αλλά δεν μπορούμε να πούμε ότι ένας συγκεκριμένος τρόπος ανατροφής «προκαλεί» αναγκαστικά NPD. Merck Manuals
Φταίνε οι γονείς;
Δεν μπορούμε να το πούμε έτσι.
Η προσωπικότητα αναπτύσσεται από πολύπλοκη αλληλεπίδραση:
- βιολογίας,
- ιδιοσυγκρασίας,
- οικογένειας,
- σχέσεων,
- κοινωνικού περιβάλλοντος.
Δεν υπάρχει τύπος:
«Ο γονιός έκανε Χ → το παιδί έγινε νάρκισσος.»
Αυτό είναι σημαντικό τόσο επιστημονικά όσο και για την αποφυγή εύκολων κατηγοριών.
Πότε εμφανίζεται;
Οι διαταραχές προσωπικότητας αφορούν μακροχρόνια μοτίβα και η κλινική εικόνα της NPD γίνεται εμφανής μέχρι την πρώιμη ενήλικη ζωή. Merck Manuals
Ένα παιδί ή ένας έφηβος μπορεί να εμφανίζει:
- εγωκεντρισμό,
- ανάγκη προσοχής,
- φαντασιώσεις μεγαλείου.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα αναπτύξει NPD.
Ορισμένες τέτοιες συμπεριφορές μπορούν να αποτελούν μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης. Mayo Clinic
Πόσο συχνή είναι η ναρκισσιστική διαταραχή;
Οι εκτιμήσεις διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με:
- τον πληθυσμό,
- τη μεθοδολογία,
- τον τρόπο διάγνωσης.
Το Merck Manual αναφέρει διάμεση επικράτηση περίπου 1,6% σε ανασκόπηση πέντε επιδημιολογικών μελετών. Merck Manuals
Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή με την εντύπωση που δημιουργούν τα social media ότι:
«ο μισός πληθυσμός είναι νάρκισσοι».
Η NPD είναι συγκεκριμένη ψυχιατρική διάγνωση.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Δεν υπάρχει:
- εξέταση αίματος,
- MRI,
- online quiz
που να μπορεί μόνο του να διαγνώσει NPD.
Η αξιολόγηση γίνεται από ψυχολόγο ή ψυχίατρο και εξετάζει:
- τη μακροχρόνια προσωπικότητα,
- τις σχέσεις,
- τη λειτουργικότητα,
- τις αντιδράσεις στην κριτική,
- τον τρόπο ρύθμισης της αυτοεκτίμησης,
- την παρουσία άλλων ψυχικών δυσκολιών.
Η Mayo Clinic αναφέρει ότι η διάγνωση βασίζεται στα συμπτώματα, στον αντίκτυπό τους στη ζωή και σε ολοκληρωμένη ψυχολογική αξιολόγηση με βάση τα σχετικά διαγνωστικά κριτήρια. Mayo Clinic
Μπορώ να διαγνώσω τον σύντροφό μου ως νάρκισσο;
Όχι αξιόπιστα.
Μπορείς όμως να αξιολογήσεις κάτι άλλο που είναι εξίσου σημαντικό:
Πώς μου συμπεριφέρεται;
Δεν χρειάζεσαι διάγνωση NPD για να αποφασίσεις ότι μία σχέση έχει:
- ταπείνωση,
- έλεγχο,
- εκμετάλλευση,
- ψέματα,
- χειραγώγηση,
- κακοποίηση.
Η συμπεριφορά μπορεί να είναι επιβλαβής ακόμη κι αν το άτομο δεν πληροί κανένα διαγνωστικό κριτήριο NPD.
Online test: «Είναι νάρκισσος;»
Ένα online checklist μπορεί να βοηθήσει μόνο ως εκπαιδευτικό εργαλείο.
Δεν μπορεί να αποδείξει:
«Ο άνθρωπος αυτός έχει ναρκισσιστική διαταραχή.»
Ειδικά όταν συμπληρώνεται για κάποιον άλλον, η αξιοπιστία μειώνεται ακόμη περισσότερο.
Με ποιες άλλες καταστάσεις μπορεί να μπερδευτεί;
Η NPD μπορεί να χρειάζεται διαφοροδιάγνωση από άλλες διαταραχές προσωπικότητας ή καταστάσεις.
Για παράδειγμα:
Διπολική διαταραχή
Σε μανιακό επεισόδιο μπορεί να εμφανιστούν:
- μεγαλοπρέπεια,
- υπερβολική αυτοπεποίθηση.
Στη NPD όμως το μοτίβο είναι πολύ πιο σταθερό και μακροχρόνιο, αντί να εμφανίζεται αποκλειστικά κατά τη διάρκεια επεισοδίων διάθεσης. Merck Manuals
Αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας
Μπορεί επίσης να υπάρχει εκμετάλλευση άλλων.
Όμως τα ευρύτερα χαρακτηριστικά και κίνητρα διαφέρουν. Merck Manuals
Οιστριονική διαταραχή προσωπικότητας
Και στις δύο μπορεί να υπάρχει μεγάλη σημασία στην προσοχή των άλλων, αλλά η συνολική κλινική εικόνα είναι διαφορετική. Merck Manuals
Μπορεί να συνυπάρχει με κατάθλιψη ή άγχος;
Ναι.
Ένας άνθρωπος με NPD μπορεί παράλληλα να αντιμετωπίζει:
- κατάθλιψη,
- αγχώδεις δυσκολίες,
- προβλήματα χρήσης ουσιών,
- άλλες διαταραχές προσωπικότητας.
Μερικές φορές μάλιστα ζητά βοήθεια όχι επειδή αναγνώρισε τη NPD, αλλά εξαιτίας:
- μιας αποτυχίας,
- ενός χωρισμού,
- κατάθλιψης,
- σημαντικής συναισθηματικής κρίσης. Mayo Clinic News Network
Θεραπεύεται η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας;
Η NPD μπορεί να αντιμετωπιστεί θεραπευτικά.
Δεν είναι σωστό να λέμε:
«Ο νάρκισσος δεν αλλάζει ποτέ.»
Αλλά ούτε και:
«Μερικές συνεδρίες και θεραπεύτηκε.»
Οι διαταραχές προσωπικότητας αφορούν βαθιά, μακροχρόνια μοτίβα και η αλλαγή μπορεί να απαιτεί χρόνο.
Η βασική θεραπεία της NPD είναι η ψυχοθεραπεία. Mayo Clinic
Τι μπορεί να προσπαθήσει να αλλάξει η ψυχοθεραπεία;
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο να:
- κατανοήσει καλύτερα τα συναισθήματά του,
- αναγνωρίσει τι βρίσκεται πίσω από την ανάγκη για επιβεβαίωση,
- διαχειρίζεται καλύτερα την αυτοεκτίμησή του,
- ανέχεται περισσότερο την κριτική και την αποτυχία,
- δημιουργεί πιο αμοιβαίες σχέσεις,
- αναλαμβάνει μεγαλύτερη ευθύνη για τη συμπεριφορά του,
- αναπτύξει πιο ρεαλιστικούς στόχους. Mayo Clinic
Θέλει ένας άνθρωπος με NPD να πάει θεραπεία;
Όχι πάντα.
Μία από τις δυσκολίες μπορεί να είναι ότι η ίδια η ιδέα:
«χρειάζομαι βοήθεια»
βιώνεται ως απειλή για την αυτοεικόνα.
Η Mayo Clinic αναφέρει ότι ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να αισθάνονται ότι η θεραπεία είναι περιττή ή να μπαίνουν στον πειρασμό να την εγκαταλείψουν. Mayo Clinic
Ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι άνθρωποι με NPD αρνούνται θεραπεία.
Μπορεί ένας νάρκισσος να αλλάξει;
Ναι, η αλλαγή είναι δυνατή.
Αλλά απαιτεί κάτι πολύ σημαντικό:
- αναγνώριση προβληματικών μοτίβων,
- κίνητρο,
- σταθερή θεραπευτική δουλειά,
- ανοχή της δυσφορίας που προκαλεί η αυτοπαρατήρηση.
Το βασικό δεν είναι αν κάποιος λέει:
«Θα αλλάξω.»
Περισσότερη αξία έχει αν με τον χρόνο αλλάζουν πραγματικά:
- η συμπεριφορά,
- η ανάληψη ευθύνης,
- οι σχέσεις,
- ο τρόπος αντίδρασης στην κριτική.
Υπάρχουν φάρμακα για τη ναρκισσιστική διαταραχή;
Δεν υπάρχει φάρμακο που να θεραπεύει ειδικά τη NPD.
Μπορεί όμως να χρησιμοποιηθεί φαρμακευτική αγωγή όταν υπάρχουν παράλληλες καταστάσεις όπως:
- κατάθλιψη,
- άγχος. Mayo Clinic
Αν βρίσκομαι σε σχέση με έναν άνθρωπο που έχει ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, τι κάνω;
Το σημαντικότερο δεν είναι να περάσεις μήνες προσπαθώντας να αποδείξεις:
«Έχει ή δεν έχει NPD;»
Ρώτησε:
- Πώς αισθάνομαι μέσα σε αυτή τη σχέση;
- Υπάρχει σεβασμός;
- Μπορώ να διαφωνήσω χωρίς να φοβάμαι;
- Αναλαμβάνει ο άλλος ευθύνη;
- Τα όριά μου γίνονται σεβαστά;
- Υπάρχει αμοιβαιότητα;
- Νιώθω ότι πρέπει συνεχώς να περπατάω «πάνω σε αυγά»;
- Υπάρχει έλεγχος ή κακοποίηση;
Η διάγνωση ανήκει στον επαγγελματία.
Τα όριά σου όμως ανήκουν σε εσένα.
Πώς βάζω όρια;
Ένα όριο δεν είναι:
«Θα σε αναγκάσω να αλλάξεις.»
Είναι:
«Αν συμβεί Χ, εγώ θα κάνω Υ.»
Για παράδειγμα:
«Αν αρχίσουν προσβολές, θα σταματήσω τη συζήτηση.»
Το όριο χρειάζεται:
- σαφήνεια,
- συνέπεια,
- ρεαλιστική εφαρμογή.
Δεν χρειάζεται να πείσεις τον άλλον ότι το όριό σου είναι «σωστό» για να έχεις δικαίωμα να το θέσεις.
Πότε μια σχέση γίνεται κακοποιητική;
Ανεξάρτητα από το αν υπάρχει NPD, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή αν υπάρχουν:
- απειλές,
- σωματική βία,
- εξαναγκασμός,
- οικονομικός έλεγχος,
- συστηματική απομόνωση,
- συνεχής εξευτελισμός,
- παρακολούθηση,
- φόβος για την προσωπική ασφάλεια.
Εκεί το βασικό ζήτημα δεν είναι πλέον:
«Είναι νάρκισσος;»
Είναι:
«Είναι ασφαλής αυτή η σχέση για μένα;»
Τελικά, τι σημαίνει πραγματικά «νάρκισσος»;
Στην καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιούμε τη λέξη για:
- εγωιστές,
- άπιστους συντρόφους,
- χειριστικούς ανθρώπους,
- δύσκολους εργοδότες,
- πρώην που μας πλήγωσαν.
Αυτό έχει δημιουργήσει ένα σημαντικό πρόβλημα.
Ο ναρκισσισμός έχει γίνει internet label.
Αλλά η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι πραγματική κλινική κατάσταση και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται απλώς σαν συνώνυμο του:
«κακός άνθρωπος».
Η Cleveland Clinic επισημαίνει επίσης ότι η NPD είναι ψυχική διαταραχή και όχι προσβολή ή εύκολη ετικέτα που αποδίδουμε σε ανθρώπους που μας δυσκολεύουν. Cleveland Clinic
Συμπέρασμα
Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι πολύ περισσότερο από:
«αγαπά υπερβολικά τον εαυτό του».
Στον πυρήνα της υπάρχουν συχνά δυσκολίες γύρω από:
- την αυτοεκτίμηση,
- την ανάγκη θαυμασμού,
- την αίσθηση προσωπικής αξίας,
- την ενσυναίσθηση,
- την κριτική,
- την απόρριψη,
- τις διαπροσωπικές σχέσεις.
Μπορεί εξωτερικά να βλέπουμε:
μεγαλοπρέπεια, αλαζονεία και βεβαιότητα.
Αλλά η κλινική εικόνα μπορεί να περιλαμβάνει επίσης:
ευαισθησία, ντροπή, ανάγκη επιβεβαίωσης και δυσκολία διαχείρισης μιας απειλής προς την αυτοεικόνα.
Και ίσως η σημαντικότερη διάκριση είναι αυτή:
Δεν είναι κάθε εγωιστής άνθρωπος νάρκισσος.
Δεν έχει κάθε άνθρωπος με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά NPD.
Και μια διάγνωση δεν μπορεί να γίνει από ένα TikTok, ένα checklist ή έναν δύσκολο χωρισμό.
Η σωστή κατανόηση της ναρκισσιστικής διαταραχής χρειάζεται λιγότερες ταμπέλες και περισσότερη ψυχολογική ακρίβεια.
Αποποίηση ευθύνης
Το περιεχόμενο του Psychopolis έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί διάγνωση ή εξατομικευμένη θεραπευτική οδηγία. Η διάγνωση διαταραχής προσωπικότητας γίνεται από κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας μετά από ολοκληρωμένη αξιολόγηση.
