Γιατί δεν μπορώ να πω όχι στους άλλους; στην ικανοποίηση των άλλων,
στην αποφυγή σύγκρουσης,
στο να είναι αρεστός,
στο να μη δυσαρεστήσει κανέναν.
Μπορεί να κάνει πράγματα που δεν θέλει επειδή φοβάται:
- απόρριψη,
- κριτική,
- θυμό,
- απογοήτευση.
Το να βοηθάς τους άλλους δεν είναι πρόβλημα.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η καλοσύνη μετατρέπεται σε:
χρόνια εγκατάλειψη των δικών σου αναγκών.
Πώς καταλαβαίνω ότι είμαι people pleaser;
Μπορεί να αναγνωρίζεις αρκετά από τα παρακάτω:
- λες «ναι» ενώ θέλεις να πεις «όχι»,
- απολογείσαι υπερβολικά,
- δυσκολεύεσαι να εκφράσεις διαφωνία,
- φοβάσαι ότι οι άλλοι θα θυμώσουν,
- αισθάνεσαι υπεύθυνος για τα συναισθήματα όλων,
- αλλάζεις συμπεριφορά για να ταιριάζεις στους άλλους,
- δυσκολεύεσαι να ζητήσεις πράγματα για εσένα,
- αισθάνεσαι ενοχή όταν ξεκουράζεσαι,
- χρειάζεσαι συχνά επιβεβαίωση.
Μερικές φορές το μοτίβο είναι τόσο παλιό που δεν σκέφτεσαι:
«Τι θέλω εγώ;»
Η πρώτη σου σκέψη είναι:
«Τι χρειάζονται οι άλλοι από εμένα;»
Γιατί δεν μπορώ να πω όχι στους άλλους;
Επειδή ίσως κάπου έχεις μάθει ότι:
- το «όχι» είναι εγωιστικό,
- το όριο πληγώνει,
- η διαφωνία καταστρέφει σχέσεις.
Άρα κάθε φορά που λες όχι, το νευρικό σου σύστημα μπορεί να αντιδρά σαν να έκανες κάτι:
- κακό,
- επικίνδυνο,
- απαγορευμένο.
Όμως υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο:
«σε απορρίπτω ως άνθρωπο»
και στο:
«δεν μπορώ ή δεν θέλω να κάνω αυτό που ζητάς».
Η ενοχή δεν σημαίνει πάντα ότι έκανες κάτι λάθος
Αυτό είναι πολύ σημαντικό.
Μπορεί να αισθάνεσαι ενοχή επειδή:
- παραβίασες μια αξία σου,
αλλά μπορεί να αισθάνεσαι ενοχή και επειδή:
- έκανες κάτι διαφορετικό από αυτό που έχεις μάθει.
Αν για χρόνια έλεγες πάντα «ναι», το πρώτο σου «όχι» μπορεί να αισθάνεται λάθος.
Όχι επειδή είναι λάθος.
Αλλά επειδή είναι:
καινούργιο.
Από πού δημιουργείται η ανάγκη αποδοχής;
Η ανάγκη να ανήκουμε και να έχουμε αποδοχή είναι ανθρώπινη.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η αποδοχή μετατρέπεται σε:
προϋπόθεση προσωπικής αξίας.
Τότε μπορεί να σκέφτεσαι:
«Αν κάποιος θυμώσει μαζί μου, μάλλον έκανα κάτι λάθος.»
«Αν απογοητευτεί, σημαίνει ότι είμαι κακός άνθρωπος.»
«Αν πω όχι, μπορεί να με αφήσει.»
Έτσι το «ναι» λειτουργεί σαν:
ασφάλεια απέναντι στην πιθανή απόρριψη.
Carl Rogers: όταν η αξία αποκτά προϋποθέσεις
Ο Carl Rogers χρησιμοποίησε την έννοια των:
conditions of worth — προϋποθέσεων αξίας.
Ένα παιδί έχει ανάγκη:
- αγάπη,
- αποδοχή,
- επιβεβαίωση.
Αν όμως νιώθει ότι λαμβάνει περισσότερη αποδοχή όταν:
- είναι καλό,
- υπάκουο,
- ήσυχο,
- χρήσιμο,
μπορεί να μάθει:
«Αξίζω περισσότερο όταν οι άλλοι είναι ευχαριστημένοι μαζί μου.»
Αυτό μπορεί αργότερα να γίνει:
- δυσκολία να πεις όχι,
- ανάγκη να μη δυσαρεστείς,
- φόβος σύγκρουσης.
«Να είσαι καλό παιδί»
Μια φράση που φαίνεται αθώα μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό νόημα αν συνδέεται συνεχώς με:
- αποδοχή,
- αγάπη,
- έγκριση.
Το παιδί μπορεί να μάθει ότι το να είναι «καλό» σημαίνει:
- να μη θυμώνει,
- να μη διαφωνεί,
- να μη ζητά πολλά.
Αργότερα ο ενήλικας δυσκολεύεται να πει:
«Δεν θέλω.»
Γιατί αυτό συγκρούεται με την ταυτότητα:
«Εγώ είμαι αυτός που δεν δημιουργεί προβλήματα.»
Rogers και αυθεντικότητα
Για τον Rogers, ψυχική υγεία συνδέεται με μεγαλύτερη:
- αυθεντικότητα,
- συμφωνία με τον πραγματικό εαυτό.
Αν όμως αισθάνεσαι:
«Δεν θέλω να πάω.»
και λες:
«Φυσικά και θα έρθω!»
υπάρχει απόσταση ανάμεσα:
- σε αυτό που νιώθεις,
- και σε αυτό που παρουσιάζεις.
Αν αυτή η απόσταση γίνει μόνιμη, μπορεί να αισθάνεσαι ότι:
ζεις περισσότερο για τις ανάγκες των άλλων παρά σύμφωνα με τον εαυτό σου.
Winnicott: ο True Self και ο False Self
Ο Donald Winnicott ανέπτυξε την έννοια του:
- True Self,
- False Self.
Το False Self δεν σημαίνει:
«είμαι ψεύτικος άνθρωπος».
Αφορά περισσότερο έναν τρόπο προσαρμογής.
Το παιδί μπορεί να μάθει να προσαρμόζεται υπερβολικά στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.
Παρουσιάζει αυτό που:
- χρειάζεται,
- περιμένει,
- ανέχεται
το περιβάλλον.
Και κρύβει περισσότερο:
- τις αυθόρμητες ανάγκες,
- την επιθυμία,
- την αντίδρασή του.
People pleasing ως False Self
Ένας ενήλικας μπορεί να μπαίνει σε ένα δωμάτιο και αμέσως να «σκανάρει»:
- ποιος χρειάζεται κάτι,
- ποιος είναι θυμωμένος,
- τι πρέπει να πει.
Γίνεται εξαιρετικός στο:
να προσαρμόζεται.
Αλλά πολύ κακός στο να απαντά:
«Τι θέλω εγώ;»
Το people pleasing μπορεί έτσι να μοιάζει με κοινωνική ικανότητα, ενώ στην πραγματικότητα κρύβει:
- φόβο,
- υπερπροσαρμογή,
- απώλεια επαφής με προσωπικές ανάγκες.
Adler: η ανάγκη αποδοχής και το αίσθημα κατωτερότητας
Ο Alfred Adler έδωσε ιδιαίτερη σημασία στα:
- αισθήματα κατωτερότητας,
- belonging,
- κοινωνική σύνδεση.
Αν κάποιος βαθιά μέσα του αισθάνεται:
«Δεν είμαι αρκετός όπως είμαι»,
μπορεί να προσπαθήσει να γίνει:
απαραίτητος.
Όχι απαραίτητα συνειδητά.
Μπορεί να σκέφτεται:
«Αν τους βοηθάω πάντα, θα με χρειάζονται.»
«Αν είμαι χρήσιμος, θα έχω θέση.»
Έτσι η προσφορά γίνεται τρόπος να εξασφαλίζεται:
η αξία και η θέση μέσα στη σχέση.
«Με χρειάζονται, άρα αξίζω»
Αυτό μπορεί να είναι ένας πολύ ισχυρός μηχανισμός.
Δεν αναζητάς μόνο:
- αγάπη.
Αναζητάς:
- χρησιμότητα.
Και αν κάποια στιγμή κάποιος δεν σε χρειάζεται, μπορεί να νιώθεις:
- κενό,
- απόρριψη,
- ανασφάλεια.
Έτσι καταλήγεις να αναλαμβάνεις:
- προβλήματα,
- υποχρεώσεις,
- συναισθήματα
που δεν είναι δικά σου.
Γιατί φοβάμαι τόσο πολύ τη σύγκρουση;
Για κάποιους ανθρώπους η σύγκρουση σημαίνει απλώς:
«διαφωνούμε.»
Για έναν people pleaser μπορεί να σημαίνει:
«η σχέση κινδυνεύει.»
Άρα ο στόχος γίνεται:
να μη θυμώσει ποτέ κανείς.
Αυτό όμως είναι αδύνατο.
Και έχει κόστος.
Για να αποφύγεις τον θυμό των άλλων, αρχίζεις να καταπίνεις:
- τον δικό σου θυμό,
- τη δική σου διαφωνία,
- τις ανάγκες σου.
Γιατί οι αντιδράσεις των άλλων με επηρεάζουν τόσο;
Αν κάποιος δυσαρεστηθεί επειδή του είπες όχι, μπορεί να αισθανθείς:
- ενοχή,
- φόβο,
- ανάγκη να πάρεις πίσω το όριο.
Σκέψου όμως κάτι:
Το ότι κάποιος:
δεν του αρέσει το όριό σου
δεν σημαίνει ότι:
το όριο είναι λάθος.
Ένας άνθρωπος μπορεί απλώς να προτιμούσε να πεις ναι.
People pleasing και φόβος απόρριψης
Ο φόβος απόρριψης μπορεί να βρίσκεται στον πυρήνα.
Αν πιστεύεις:
«Αν δείξω τον πραγματικό μου εαυτό, ίσως δεν τους αρέσω»,
η λύση γίνεται:
- προσαρμόζομαι,
- συμφωνώ,
- δεν ζητάω.
Μόνο που έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο.
Οι άλλοι μπορεί να σε αγαπούν.
Αλλά εσύ μπορεί να αναρωτιέσαι:
«Αγαπούν εμένα ή την εκδοχή μου που δεν λέει ποτέ όχι;»
People pleasing και χαμηλή αυτοεκτίμηση
Όταν έχεις σχετικά σταθερή αυτοεκτίμηση, μπορείς να σκεφτείς:
«Δεν του άρεσε η απόφασή μου. ΟΚ.»
Όταν η αυτοεκτίμηση εξαρτάται από τη γνώμη των άλλων, γίνεται:
«Δεν του άρεσε η απόφασή μου. Άρα ίσως δεν με συμπαθεί.»
Και μετά:
«Άρα ίσως έκανα λάθος.»
Η αυτοεκτίμηση γίνεται:
δημοψήφισμα.
Γιατί λέω ναι και μετά θυμώνω;
Γιατί ένα «ναι» που δεν είναι πραγματικά ναι δημιουργεί:
- πίεση,
- resentment,
- αίσθηση αδικίας.
Μπορεί να σκέφτεσαι:
«Όλοι με εκμεταλλεύονται.»
Αλλά υπάρχει μια δύσκολη ερώτηση:
Έχουν πραγματικά μάθει ότι μπορούν να ζητούν επειδή δεν τους έχεις δείξει ποτέ πού βρίσκεται το όριό σου;
Αυτό δεν σημαίνει ότι φταις όταν κάποιος σε εκμεταλλεύεται.
Σημαίνει ότι τα όρια βοηθούν τους άλλους να καταλάβουν:
- τι δέχεσαι,
- τι δεν δέχεσαι.
Τα όρια είναι τιμωρία;
Όχι.
Ένα όριο δεν είναι:
«Θα κάνεις αυτό που θέλω.»
Είναι:
«Αυτό μπορώ να δεχτώ εγώ.»
Για παράδειγμα:
Δεν είναι όριο:
«Δεν θα μου ξαναφωνάξεις ποτέ.»
Είναι περισσότερο:
«Αν αρχίσουμε να φωνάζουμε, θα σταματήσω τη συζήτηση και θα συνεχίσουμε όταν ηρεμήσουμε.»
Το όριο αφορά:
τη δική σου συμπεριφορά.
Γιατί μου φαίνεται εγωιστικό να βάζω όρια;
Επειδή ίσως έχεις μάθει να συνδέεις:
καλοσύνη = αυτοθυσία.
Όμως μια σχέση όπου μόνο ο ένας έχει ανάγκες δεν είναι πραγματικά ισότιμη.
Το υγιές όριο λέει:
«Οι ανάγκες σου έχουν σημασία.»
Και ταυτόχρονα:
«Οι δικές μου επίσης.»
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην καλοσύνη και το people pleasing;
Τεράστια.
Η καλοσύνη λέει:
«Θέλω να το κάνω.»
Το people pleasing συχνά λέει:
«Φοβάμαι τι θα συμβεί αν δεν το κάνω.»
Η εξωτερική συμπεριφορά μπορεί να είναι ίδια.
Εσωτερικά όμως η διαφορά είναι:
- επιλογή,
- φόβος.
Γιατί ζητάω συγγνώμη για τα πάντα;
Η υπερβολική απολογία μπορεί να λειτουργεί σαν προσπάθεια:
- πρόληψης σύγκρουσης,
- μείωσης απόρριψης.
Λες:
«Συγγνώμη που ενοχλώ.»
«Συγγνώμη που ζητάω.»
«Συγγνώμη που διαφωνώ.»
Σαν να χρειάζεται να απολογηθείς επειδή:
καταλαμβάνεις χώρο.
Πώς μαθαίνεις να λες όχι;
Όχι ξεκινώντας απαραίτητα από το μεγαλύτερο όριο της ζωής σου.
Μπορείς να ξεκινήσεις μικρά.
1. Μην απαντάς αμέσως
Αν έχεις μάθει να λες αυτόματα ναι, βάλε χρόνο ανάμεσα:
- στο αίτημα,
- στην απάντηση.
Μπορείς να πεις:
«Θα κοιτάξω το πρόγραμμά μου και θα σου πω.»
Αυτό σου δίνει χώρο να ρωτήσεις:
«Θέλω πραγματικά να το κάνω;»
2. Μην εξηγείς υπερβολικά
Ένα απλό:
«Δεν μπορώ αυτή τη φορά.»
μπορεί να είναι αρκετό.
Όσο περισσότερες δικαιολογίες δίνεις, τόσο περισσότερο μπορεί να νιώθεις ότι το όριό σου:
χρειάζεται έγκριση.
3. Μάθε να αντέχεις τη μικρή δυσαρέσκεια
Αυτό είναι δύσκολο αλλά κεντρικό.
Κάποιος μπορεί να:
- απογοητευτεί,
- δυσαρεστηθεί.
Και αυτό δεν σημαίνει ότι:
- σε μισεί,
- τελείωσε η σχέση.
Υγιείς σχέσεις μπορούν να αντέξουν:
ένα όχι.
4. Μην παίρνεις πίσω το όριο από ενοχή
Λες:
«Δεν μπορώ να έρθω.»
Ο άλλος απαντά:
«Κρίμα, σε είχα ανάγκη.»
Και αμέσως:
«Εντάξει, θα έρθω.»
Έτσι μαθαίνεις ξανά στον εαυτό σου ότι:
η ενοχή σημαίνει πως πρέπει να υποχωρήσω.
5. Ξεκίνα από χαμηλού ρίσκου όχι
Για παράδειγμα:
- δεν θέλω δεύτερο ποτό,
- δεν μπορώ σήμερα,
- προτιμώ άλλο εστιατόριο.
Το «όχι» είναι:
δεξιότητα.
Και οι δεξιότητες εξασκούνται.
6. Πρόσεξε τη σωματική σου αντίδραση
Μπορεί το όριο να φέρνει:
- ταχυκαρδία,
- κόμπο στο στομάχι,
- ένταση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το όριο είναι λάθος.
Μπορεί απλώς το σώμα σου να έχει μάθει ότι:
η σύγκρουση είναι επικίνδυνη.
7. Ρώτησε «αν ήξερα ότι δεν θα θυμώσει, τι θα απαντούσα;»
Αυτή η ερώτηση μπορεί να είναι αποκαλυπτική.
Γιατί διαχωρίζει:
- τι πραγματικά θέλεις,
- από το τι κάνεις για να αποφύγεις αντίδραση.
Rogers, Winnicott και Adler: τρεις τρόποι να δούμε το ίδιο «ναι»
Ο Rogers θα μας έκανε να εξετάσουμε:
«Έμαθα ότι πρέπει να είμαι αρεστός για να αξίζω;»
Ο Winnicott θα μας έκανε να ρωτήσουμε:
«Έχω γίνει τόσο καλός στο να προσαρμόζομαι ώστε έχασα επαφή με το τι πραγματικά θέλω;»
Ο Adler θα μας έκανε να διερευνήσουμε:
«Χρειάζομαι να είμαι χρήσιμος για να αισθάνομαι ότι έχω θέση και αξία;»
Και οι τρεις θεωρίες οδηγούν σε μια κοινή κατεύθυνση:
να αποκτήσει ο άνθρωπος μεγαλύτερη ελευθερία να σχετίζεται χωρίς να χρειάζεται να εγκαταλείπει συνεχώς τον εαυτό του.
Πότε βοηθά η ψυχοθεραπεία;
Αξίζει να το διερευνήσεις αν το people pleasing:
- σε εξαντλεί,
- σε γεμίζει resentment,
- δημιουργεί προβλήματα στις σχέσεις,
- σε κάνει να ανέχεσαι πράγματα που σε πληγώνουν.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει να καταλάβεις:
- από πού δημιουργήθηκε η ανάγκη αποδοχής,
- γιατί η σύγκρουση μοιάζει τόσο επικίνδυνη,
- πώς να βάζεις όρια χωρίς να καταρρέεις από ενοχή.
Το πιο δύσκολο «όχι» είναι συχνά το πρώτο
Στην αρχή μπορεί να νιώσεις:
- ενοχή,
- άγχος.
Αλλά κάθε φορά που λες ένα υγιές όχι και η ζωή:
δεν καταρρέει,
μαθαίνεις κάτι.
Ότι μπορείς να:
- απογοητεύσεις κάποιον,
- διαφωνήσεις,
- προστατεύσεις τον χρόνο σου
και να συνεχίσεις να είσαι:
καλός άνθρωπος.
Συμπέρασμα
Αν δεν μπορείς να πεις «όχι», το πρόβλημα πιθανόν δεν είναι η λέξη.
Το πραγματικό ερώτημα είναι:
τι φοβάσαι ότι θα συμβεί όταν τη χρησιμοποιήσεις;
Μπορεί να φοβάσαι ότι:
- θα θυμώσουν,
- θα σε απορρίψουν,
- θα θεωρηθείς εγωιστής,
- θα χάσεις την αγάπη τους.
Ο Rogers μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς μπορεί να μάθουμε ότι η προσωπική αξία εξαρτάται από την αποδοχή.
Ο Winnicott μας δείχνει πώς η υπερβολική προσαρμογή μπορεί να μας απομακρύνει από τον αυθεντικό εαυτό.
Και ο Adler βοηθά να δούμε πώς η ανάγκη να είμαστε χρήσιμοι μπορεί να συνδέεται με βαθύτερα αισθήματα ανεπάρκειας.
Το ζητούμενο δεν είναι να μάθεις να λες:
«όχι»
σε όλους.
Είναι να αποκτήσεις την ελευθερία να λες:
ναι όταν πραγματικά θέλεις — και όχι όταν πραγματικά δεν θέλεις.
Ένα υγιές όριο δεν λέει «δεν σε νοιάζομαι». Λέει «σε αυτή τη σχέση υπάρχω κι εγώ».
Αποποίηση ευθύνης
Το άρθρο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί διάγνωση ή εξατομικευμένη ψυχοθεραπευτική σύσταση. Αν η δυσκολία στα όρια συνδέεται με έντονο άγχος, φόβο, τραυματικές εμπειρίες ή κακοποιητικές σχέσεις, μπορεί να είναι χρήσιμη η υποστήριξη κατάλληλου επαγγελματία ψυχικής υγείας.




