Βλεμματική επαφή ή eye contact ονομάζουμε τη στιγμή κατά την οποία δύο άνθρωποι κοιτάζουν ο ένας προς την περιοχή των ματιών του άλλου.
Φαίνεται κάτι απλό.
Στην πραγματικότητα όμως αποτελεί ένα πολύ σύνθετο κοινωνικό σήμα.
Με το βλέμμα μπορούμε να επικοινωνήσουμε:
- ενδιαφέρον,
- προσοχή,
- οικειότητα,
- επιθυμία να μιλήσουμε,
- αμηχανία,
- έλξη,
- θυμό,
- ανταγωνισμό.
Το σημαντικό είναι ότι η σημασία του βλέμματος εξαρτάται πάντα από το πλαίσιο.
Το ίδιο παρατεταμένο βλέμμα μπορεί σε μία κατάσταση να μοιάζει:
τρυφερό,
και σε μια άλλη:
απειλητικό.
Πόση βλεμματική επαφή είναι φυσιολογική;
Δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος αριθμός δευτερολέπτων που θεωρείται «σωστός».
Στην πραγματική συζήτηση οι άνθρωποι:
- κοιτάζονται,
- κοιτούν αλλού,
- επιστρέφουν στο πρόσωπο,
- κοιτούν το στόμα,
- κοιτούν το περιβάλλον.
Η φυσική κοινωνική επικοινωνία δεν αποτελεί έναν συνεχόμενο διαγωνισμό:
«ποιος θα κρατήσει περισσότερο eye contact».
Μελέτες πραγματικών αλληλεπιδράσεων δείχνουν μάλιστα ότι το απόλυτο eye-to-eye contact καταλαμβάνει σχετικά μικρό μέρος μιας συνομιλίας, ενώ οι άνθρωποι κοιτούν και άλλα σημεία του προσώπου.
Άρα το να κοιτάζει κάποιος στιγμιαία αλλού:
είναι φυσιολογικό.
Γιατί είναι σημαντική η βλεμματική επαφή;
Το βλέμμα βοηθά στην κοινωνική επικοινωνία με διάφορους τρόπους.
Δείχνει πού βρίσκεται η προσοχή μας
Αν κοιτάζεις κάποιον όταν μιλά:
πιθανότατα καταλαβαίνει ότι τον παρακολουθείς.
Βοηθά στη ρύθμιση της συζήτησης
Το βλέμμα μπορεί να λειτουργήσει σαν σιωπηλό σήμα:
«τελείωσα, μπορείς να μιλήσεις».
Μεταφέρει συναίσθημα
Τα μάτια και το πρόσωπο μεταφέρουν πολλές πληροφορίες για:
- χαρά,
- φόβο,
- θυμό,
- έκπληξη.
Δημιουργεί αίσθηση σύνδεσης
Η αμοιβαία βλεμματική επαφή μπορεί να αυξήσει την αίσθηση ότι:
«ο άλλος είναι πραγματικά εδώ μαζί μου».
Τι σημαίνει όταν κάποιος δεν σε κοιτάει στα μάτια;
Δεν σημαίνει ένα συγκεκριμένο πράγμα.
Και εδώ γίνεται ένα από τα συχνότερα λάθη στην «ψυχολογία του σώματος».
Κάποιος μπορεί να μην κάνει πολύ eye contact επειδή:
- ντρέπεται,
- αγχώνεται,
- δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί ενώ σε κοιτά,
- βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού,
- αισθάνεται αμήχανα,
- σκέφτεται,
- προέρχεται από διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο,
- απλώς έχει διαφορετικό τρόπο επικοινωνίας.
Δεν μπορούμε να διαγνώσουμε την πρόθεση ενός ανθρώπου από τα μάτια του.
Αν δεν με κοιτάει στα μάτια, λέει ψέματα;
Όχι.
Αυτό είναι ένας από τους πιο επίμονους μύθους.
Η αποφυγή βλεμματικής επαφής δεν αποτελεί αξιόπιστο ανιχνευτή ψεύδους.
Ένας άνθρωπος που λέει αλήθεια μπορεί να κοιτάζει αλλού επειδή:
- αγχώνεται,
- ντρέπεται,
- φοβάται ότι δεν θα τον πιστέψουν.
Και ένας άνθρωπος που λέει ψέματα μπορεί να διατηρεί έντονη βλεμματική επαφή ακριβώς επειδή:
ξέρει ότι ο κόσμος περιμένει από έναν ψεύτη να κοιτάζει αλλού.
Άρα το:
«δεν με κοιτούσε, άρα έλεγε ψέματα»
δεν είναι ασφαλές συμπέρασμα.
Βλεμματική επαφή και αυτισμός
Η διαφορετική χρήση της βλεμματικής επαφής μπορεί πράγματι να αποτελεί μέρος της εικόνας του αυτισμού.
Ορισμένοι άνθρωποι στο φάσμα του αυτισμού μπορεί:
- να κοιτάζουν λιγότερο στα μάτια,
- να κοιτάζουν για μικρότερο χρονικό διάστημα,
- να κοιτάζουν άλλα σημεία του προσώπου,
- να κάνουν eye contact επειδή έχουν μάθει κοινωνικά ότι «πρέπει».
Για κάποιους η βλεμματική επαφή μπορεί να είναι:
- άβολη,
- αποσπαστική,
- πολύ έντονη.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι:
«δεν ενδιαφέρονται για τον άνθρωπο απέναντί τους».
Γιατί ένας άνθρωπος με αυτισμό μπορεί να αποφεύγει το eye contact;
Δεν υπάρχει μία εξήγηση που ισχύει για όλους.
Μπορεί να συμβαίνει επειδή:
Η βλεμματική επαφή είναι πολύ έντονη
Για ορισμένους ανθρώπους το άμεσο βλέμμα βιώνεται ως υπερβολικά δυνατό κοινωνικό ή αισθητηριακό ερέθισμα.
Δυσκολεύει την επεξεργασία της συζήτησης
Κάποιος μπορεί να συγκεντρώνεται καλύτερα στα λόγια όταν:
δεν χρειάζεται ταυτόχρονα να επεξεργάζεται το βλέμμα και τις εκφράσεις.
Δεν είναι αυθόρμητη κοινωνική συμπεριφορά
Αυτό που για έναν νευροτυπικό άνθρωπο συμβαίνει αυτόματα μπορεί για έναν αυτιστικό να χρειάζεται:
συνειδητή προσπάθεια.
Είναι η έλλειψη βλεμματικής επαφής σημάδι αυτισμού;
Μπορεί να αποτελεί ένα στοιχείο μιας ευρύτερης εικόνας.
Δεν αποτελεί όμως διάγνωση.
Ο αυτισμός αφορά πολύ περισσότερα από το eye contact.
Η αξιολόγηση εξετάζει μεταξύ άλλων:
- κοινωνική αμοιβαιότητα,
- μη λεκτική επικοινωνία,
- σχέσεις,
- επαναλαμβανόμενα μοτίβα,
- έντονα ή περιορισμένα ενδιαφέροντα,
- ανάγκη για ρουτίνα,
- αισθητηριακές διαφορές,
- αναπτυξιακό ιστορικό.
Άρα:
παιδί ή ενήλικας που δεν κοιτάζει πολύ στα μάτια δεν σημαίνει αυτομάτως ότι βρίσκεται στο φάσμα.
Μπορεί ένας άνθρωπος με αυτισμό να κάνει κανονική βλεμματική επαφή;
Φυσικά.
Ο αυτισμός δεν σημαίνει:
«ποτέ δεν κοιτάζει στα μάτια».
Μερικοί αυτιστικοί άνθρωποι κάνουν αρκετή βλεμματική επαφή.
Άλλοι έχουν μάθει να την κάνουν μέσω masking.
Για παράδειγμα κάποιος μπορεί να έχει μάθει:
«Κοίτα δύο δευτερόλεπτα, μετά κοίτα αλλού, μετά ξανακοίτα.»
Εξωτερικά μπορεί να φαίνεται απολύτως «φυσικό».
Εσωτερικά όμως να απαιτεί σημαντική συγκέντρωση.
Γιατί δεν μπορώ να κοιτάξω τον άλλον στα μάτια όταν μιλάω για κάτι δύσκολο;
Αυτό είναι πολύ φυσιολογικό.
Όταν προσπαθούμε να:
- θυμηθούμε,
- οργανώσουμε σκέψεις,
- διαχειριστούμε έντονο συναίσθημα,
μερικές φορές κοιτάζουμε αλλού.
Έτσι μειώνουμε τις εξωτερικές πληροφορίες που πρέπει να επεξεργαστούμε.
Για αυτό ένας άνθρωπος μπορεί να κοιτάξει κάτω όταν λέει:
«Θέλω να σου πω κάτι πολύ σημαντικό.»
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κρύβει κάτι.
Μπορεί απλώς να προσπαθεί να διαχειριστεί την ένταση.
Γιατί δυσκολεύομαι να κοιτάω στα μάτια;
Αν συμβαίνει συχνά, αναρωτήσου:
- νιώθω ότι θα με κρίνουν;
- αισθάνομαι αμηχανία;
- το βλέμμα μου φαίνεται υπερβολικά έντονο;
- χάνω τη συγκέντρωσή μου όταν κοιτάζω;
- συμβαίνει μόνο με αγνώστους;
- μόνο με ανθρώπους που μου αρέσουν;
- συνέβαινε πάντα;
Η αιτία μπορεί να διαφέρει σημαντικά.
Το μεγαλύτερο λάθος: να μετατρέπουμε το eye contact σε τεστ χαρακτήρα
Δεν μπορούμε να πούμε:
«Κοιτάζει χαμηλά, άρα είναι ανασφαλής.»
«Δεν κοιτάζει στα μάτια, άρα λέει ψέματα.»
«Με κοιτάζει πολύ, άρα του αρέσω.»
«Το παιδί δεν κοιτάζει, άρα έχει αυτισμό.»
Όλα αυτά μπορεί μερικές φορές να συμπίπτουν με την πραγματικότητα.
Αλλά κανένα δεν αποτελεί αξιόπιστο κανόνα.
Η ανθρώπινη επικοινωνία είναι πολύ πιο σύνθετη.
Συμπέρασμα
Η βλεμματική επαφή είναι ένα σημαντικό αλλά μόνο ένα κομμάτι της ανθρώπινης επικοινωνίας.
Μπορεί να μας βοηθά να:
- συνδεόμαστε,
- ανταλλάσσουμε κοινωνικές πληροφορίες,
- ρυθμίζουμε μια συζήτηση.
Όμως η ποσότητα και ο τρόπος χρήσης της διαφέρουν σημαντικά.
Κάποιος που κοιτάζει λίγο στα μάτια μπορεί να:
- έχει κοινωνικό άγχος,
- είναι ντροπαλός,
- βρίσκεται στο φάσμα,
- επεξεργάζεται καλύτερα τις πληροφορίες κοιτώντας αλλού,
- έχει διαφορετικές πολιτισμικές συνήθειες.
Και ένας άνθρωπος που κάνει πολύ eye contact δεν είναι αυτομάτως:
- πιο ειλικρινής,
- πιο κοινωνικός,
- πιο σίγουρος.
Η βλεμματική επαφή αποκτά νόημα μόνο όταν τη βλέπουμε μέσα στο:
σύνολο της επικοινωνίας και της συμπεριφοράς ενός ανθρώπου.
Και ειδικά στον αυτισμό, το σημαντικότερο δεν είναι:
«Μας κοιτάζει σωστά;»
αλλά:
«Μπορεί να επικοινωνήσει με τρόπο που είναι λειτουργικός και άνετος για τον ίδιο;»
Αποποίηση ευθύνης
Το άρθρο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί διαγνωστικό εργαλείο. Η περιορισμένη ή διαφορετική βλεμματική επαφή από μόνη της δεν αρκεί για διάγνωση αυτισμού, κοινωνικής αγχώδους διαταραχής ή άλλης κατάστασης.




