Η φράση «ελαφριά μορφή αυτισμού» χρησιμοποιείται πολύ συχνά.
Μπορεί κάποιος να πει:
«Έχει έναν ελαφρύ αυτισμό.»
ή:
«Μάλλον είναι κάπου στο φάσμα, αλλά πολύ λίγο.»
Στην καθημερινή γλώσσα συνήθως εννοούμε έναν άνθρωπο που:
- μιλά κανονικά,
- έχει φυσιολογική ή υψηλή νοημοσύνη,
- μπορεί να εργαστεί,
- μπορεί να σπουδάσει,
- ζει σχετικά αυτόνομα,
- δεν παρουσιάζει τα πιο εμφανή χαρακτηριστικά που ο κόσμος συνδέει στερεοτυπικά με τον αυτισμό.
Κλινικά όμως τα πράγματα είναι πιο σύνθετα.
Ο αυτισμός είναι φάσμα.
Αυτό σημαίνει ότι δύο αυτιστικοί άνθρωποι μπορεί να διαφέρουν πάρα πολύ ως προς:
- την επικοινωνία,
- την κοινωνική αλληλεπίδραση,
- την αισθητηριακή επεξεργασία,
- τις ρουτίνες,
- τις γνωστικές ικανότητες,
- τις ανάγκες υποστήριξης.
Για αυτό σήμερα προτιμάμε να μιλάμε περισσότερο για:
συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και συγκεκριμένες ανάγκες υποστήριξης
και λιγότερο για:
«ελαφρύ» ή «βαρύ» αυτισμό.
Υπάρχει επίσημα ελαφριά μορφή αυτισμού;
Όχι ως ξεχωριστή διάγνωση.
Η επίσημη διάγνωση είναι:
Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος – Autism Spectrum Disorder (ASD).
Το DSM-5 περιγράφει επίπεδα ανάλογα με την υποστήριξη που χρειάζεται ένας άνθρωπος στους βασικούς τομείς του αυτισμού.
Αυτισμός Επιπέδου 1
Χρειάζεται υποστήριξη.
Αυτισμός Επιπέδου 2
Χρειάζεται σημαντική υποστήριξη.
Αυτισμός Επιπέδου 3
Χρειάζεται πολύ σημαντική υποστήριξη.
Το Επίπεδο 1 είναι εκείνο που ο κόσμος συχνά αποκαλεί:
- «ελαφρύ αυτισμό»,
- «ήπιο αυτισμό»,
- «υψηλής λειτουργικότητας αυτισμό».
Αλλά οι όροι δεν είναι απόλυτα ισοδύναμοι.
Αυτισμός Επιπέδου 1: τι σημαίνει;
Στο Επίπεδο 1 ο άνθρωπος μπορεί να έχει σχετικά υψηλό βαθμό ανεξαρτησίας.
Μπορεί όμως χωρίς κατάλληλη υποστήριξη να παρουσιάζει εμφανείς δυσκολίες:
- στην έναρξη κοινωνικών αλληλεπιδράσεων,
- στη διατήρηση συζητήσεων,
- στην κατανόηση κοινωνικών κανόνων,
- στην προσαρμογή σε αλλαγές,
- στην ευελιξία,
- στη διαχείριση έντονων ενδιαφερόντων ή επαναλαμβανόμενων μοτίβων.
Άρα:
Επίπεδο 1 δεν σημαίνει «σχεδόν δεν έχει αυτισμό».
Σημαίνει ότι οι ανάγκες υποστήριξης είναι διαφορετικές από εκείνες ανθρώπων στα Επίπεδα 2 ή 3.
Γιατί ο όρος «αυτισμός υψηλής λειτουργικότητας» θεωρείται προβληματικός;
Ο όρος εξακολουθεί να χρησιμοποιείται αρκετά.
Δεν αποτελεί όμως επίσημη διάγνωση.
Το βασικό πρόβλημα είναι ότι μπορεί να κοιτάζει μόνο αυτό που βλέπουν οι άλλοι.
Για παράδειγμα:
«Μιλάει καλά.»
«Έχει δουλειά.»
«Ζει μόνος.»
Άρα:
«Είναι υψηλής λειτουργικότητας.»
Αλλά πίσω από αυτό μπορεί να υπάρχουν:
- έντονη κοινωνική εξάντληση,
- αισθητηριακή υπερφόρτωση,
- δυσκολία στις αλλαγές,
- burnout,
- πολύ μεγάλο άγχος,
- ανάγκη για αυστηρή ρουτίνα.
Ένας άνθρωπος μπορεί επομένως να φαίνεται πολύ λειτουργικός εξωτερικά και να χρειάζεται πραγματική υποστήριξη.
Ποια είναι τα σημάδια μιας «ελαφριάς» μορφής αυτισμού;
Δεν υπάρχει μία μοναδική εικόνα.
Συχνά όμως τα χαρακτηριστικά εμφανίζονται σε δύο βασικούς άξονες:
- κοινωνική επικοινωνία και αλληλεπίδραση,
- επαναλαμβανόμενα μοτίβα, έντονα ενδιαφέροντα και ανάγκη για προβλεψιμότητα.
Μπορεί επίσης να υπάρχουν σημαντικές αισθητηριακές διαφορές.
1. Δυσκολία στην κοινωνική επικοινωνία
Ένας άνθρωπος μπορεί να μιλά άριστα αλλά να δυσκολεύεται με το κοινωνικό κομμάτι της επικοινωνίας.
Για παράδειγμα μπορεί:
- να μην ξέρει πότε πρέπει να μιλήσει,
- να δυσκολεύεται με small talk,
- να μην καταλαβαίνει εύκολα υπονοούμενα,
- να μην αντιλαμβάνεται γρήγορα ειρωνεία ή σαρκασμό,
- να δυσκολεύεται να καταλάβει πότε κάποιος βαριέται,
- να μιλά περισσότερο για ένα αγαπημένο θέμα χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι ο άλλος θέλει να αλλάξει θέμα.
Δεν σημαίνει ότι δεν θέλει κοινωνική επαφή.
Πολλοί αυτιστικοί άνθρωποι θέλουν πολύ:
- φίλους,
- σχέση,
- παρέα.
Μπορεί όμως να βρίσκουν τους κοινωνικούς κανόνες λιγότερο αυτονόητους.
2. Κυριολεκτική κατανόηση
Μερικοί άνθρωποι στο φάσμα έχουν πιο κυριολεκτικό τρόπο επεξεργασίας της γλώσσας.
Για παράδειγμα μπορεί να δυσκολεύονται περισσότερο με:
- μεταφορές,
- διφορούμενα μηνύματα,
- υπονοούμενα,
- ασαφείς οδηγίες.
Μπορεί να προτιμούν:
σαφή και συγκεκριμένη επικοινωνία.
3. Δυσκολία στις αλλαγές
Η προβλεψιμότητα μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Μια αλλαγή που για κάποιον άλλο φαίνεται μικρή μπορεί να δημιουργήσει μεγάλη αναστάτωση.
Για παράδειγμα:
- ακύρωση ενός προγράμματος,
- αλλαγή ωραρίου,
- ξαφνική επίσκεψη,
- αλλαγή διαδρομής,
- διαφορετικό τραπέζι στο εστιατόριο.
Δεν πρόκειται απαραίτητα για:
«ιδιοτροπία».
Η ρουτίνα μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος οργάνωσης ενός κόσμου που διαφορετικά μοιάζει υπερβολικά απρόβλεπτος.
4. Έντονα ή πολύ συγκεκριμένα ενδιαφέροντα
Ένας αυτιστικός άνθρωπος μπορεί να έχει ενδιαφέροντα με:
- μεγάλη ένταση,
- μεγάλη διάρκεια,
- πολύ βαθιά γνώση.
Μπορεί να αφορά:
- τρένα,
- ιστορία,
- τεχνολογία,
- μουσική,
- ψυχολογία,
- πολιτική,
- συγκεκριμένες σειρές,
- ζώα,
- αθλητισμό.
Το θέμα του ενδιαφέροντος από μόνο του δεν είναι διαγνωστικό.
Η ένταση και ο τρόπος με τον οποίο εντάσσεται στην καθημερινότητα έχουν μεγαλύτερη σημασία.
5. Αισθητηριακές ευαισθησίες
Αυτό είναι πολύ σημαντικό και συχνά παραβλέπεται.
Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος σε:
- δυνατό φως,
- συγκεκριμένους ήχους,
- μυρωδιές,
- υφές ρούχων,
- συγκεκριμένα φαγητά,
- πολύ κόσμο,
- άγγιγμα.
Μπορεί επίσης να ισχύει το αντίθετο:
να χρειάζεται πιο έντονα αισθητηριακά ερεθίσματα για να αισθανθεί κάτι.
6. Δυσφορία σε πολυσύχναστους χώρους
Ένα:
- εμπορικό κέντρο,
- κλαμπ,
- σούπερ μάρκετ,
- πάρτι
μπορεί να έχει ταυτόχρονα:
- μουσική,
- φωνές,
- φώτα,
- μυρωδιές,
- ανθρώπους που κινούνται.
Για κάποιον με αισθητηριακές διαφορές αυτό μπορεί να γίνει υπερβολικό.
Δεν είναι απλώς:
«Δεν του αρέσει ο κόσμος.»
Μπορεί να υπάρχει πραγματική αισθητηριακή υπερφόρτωση.
7. Stimming
Stimming ονομάζονται επαναλαμβανόμενες κινήσεις ή συμπεριφορές που μπορεί να βοηθούν:
- στη ρύθμιση,
- στη συγκέντρωση,
- στη διαχείριση έντασης.
Μπορεί να είναι:
- κούνημα ποδιού,
- παίξιμο με αντικείμενα,
- κούνημα χεριών,
- επανάληψη ήχων,
- συγκεκριμένες κινήσεις.
Σε ανθρώπους που έχουν μάθει να κάνουν masking, αυτά μπορεί να είναι πολύ διακριτικά.
8. Δυσκολία με την οπτική επαφή
Ορισμένοι αυτιστικοί άνθρωποι:
- αποφεύγουν το βλέμμα,
- κάνουν λιγότερη οπτική επαφή,
- ή κάνουν οπτική επαφή επειδή έχουν μάθει ότι «πρέπει».
Για κάποιους, μάλιστα, η προσπάθεια να κοιτάζουν στα μάτια μπορεί να δυσκολεύει την ίδια τη συζήτηση.
Δεν αποτελεί όμως η περιορισμένη οπτική επαφή από μόνη της απόδειξη αυτισμού.
9. Κοινωνική εξάντληση
Κάποιος μπορεί να φαίνεται πολύ κοινωνικός.
Να:
- μιλά,
- γελά,
- πηγαίνει στη δουλειά,
- συναντά κόσμο.
Μετά όμως να χρειάζεται πολλές ώρες μόνος για να ανακτήσει ενέργεια.
Αυτό μπορεί να σχετίζεται με την προσπάθεια συνεχούς:
- παρατήρησης,
- προσαρμογής,
- ελέγχου συμπεριφοράς.
Τι είναι το masking;
Masking ή camouflaging είναι η προσπάθεια να κρυφτούν ή να αντισταθμιστούν αυτιστικά χαρακτηριστικά.
Ένας άνθρωπος μπορεί για παράδειγμα να μαθαίνει συνειδητά:
- πότε πρέπει να χαμογελάσει,
- πόση οπτική επαφή πρέπει να κάνει,
- πώς να κάνει small talk,
- ποιες εκφράσεις θεωρούνται κατάλληλες.
Μπορεί επίσης να αντιγράφει:
- εκφράσεις,
- κινήσεις,
- τρόπο ομιλίας
άλλων ανθρώπων.
Αυτό μπορεί να κάνει τον αυτισμό λιγότερο εμφανή.
Αλλά μπορεί να είναι ιδιαίτερα κουραστικό.
Ελαφριά μορφή αυτισμού στους ενήλικες
Σε αρκετούς ενήλικες ο αυτισμός αναγνωρίζεται αργά.
Μπορεί να έχουν μεγαλώσει ακούγοντας ότι είναι:
- παράξενοι,
- πολύ ευαίσθητοι,
- αντικοινωνικοί,
- δύσκολοι,
- εμμονικοί.
Κάποιοι έχουν ήδη διαγνωστεί με:
- άγχος,
- κατάθλιψη,
- ADHD.
Και κάποια στιγμή αρχίζουν να αναρωτιούνται:
«Μήπως βρίσκομαι στο φάσμα;»
Πιθανά σημάδια αυτισμού σε ενήλικα
Μπορεί να υπάρχουν:
- χρόνια δυσκολία στη δημιουργία ή διατήρηση σχέσεων,
- δυσκολία κατανόησης κοινωνικών κανόνων,
- έντονα εξειδικευμένα ενδιαφέροντα,
- μεγάλη ανάγκη για ρουτίνα,
- έντονη δυσφορία σε αλλαγές,
- αισθητηριακές ευαισθησίες,
- εξάντληση μετά από κοινωνικές επαφές,
- masking.
Κανένα από αυτά μόνο του δεν αρκεί για διάγνωση.
Ελαφριά μορφή αυτισμού στις γυναίκες
Ο αυτισμός μπορεί να είναι λιγότερο εμφανής σε ορισμένες γυναίκες.
Μερικές μπορεί:
- να μιμούνται κοινωνικές συμπεριφορές,
- να παρατηρούν και να αντιγράφουν άλλους,
- να κρύβουν τη δυσφορία τους,
- να φαίνονται πολύ ήσυχες αντί να εκδηλώνουν εμφανείς δυσκολίες,
- να έχουν ενδιαφέροντα που κοινωνικά θεωρούνται συνηθισμένα αλλά με ασυνήθιστα μεγάλη ένταση.
Για αυτό ορισμένες γυναίκες λαμβάνουν διάγνωση αργότερα στη ζωή.
Ελαφριά μορφή αυτισμού στα παιδιά
Σε ένα παιδί μπορεί να παρατηρούνται:
- δυσκολία στο αμοιβαίο παιχνίδι,
- μεγάλη προσκόλληση σε συγκεκριμένα ενδιαφέροντα,
- δυσκολία στις αλλαγές,
- κυριολεκτική κατανόηση,
- δυσκολία δημιουργίας φιλιών,
- αισθητηριακές ευαισθησίες,
- επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές.
Μερικά παιδιά μπορεί:
- να μιλούν πολύ καλά,
- να έχουν υψηλές σχολικές επιδόσεις
και παρ’ όλα αυτά να δυσκολεύονται σημαντικά κοινωνικά ή αισθητηριακά.
Είναι το Asperger «ελαφριά μορφή αυτισμού»;
Στο παρελθόν το σύνδρομο Asperger αποτελούσε ξεχωριστή διάγνωση.
Στο DSM-5 ενσωματώθηκε στη γενικότερη κατηγορία:
Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος.
Έτσι σήμερα κάποιος που στο παρελθόν μπορεί να είχε λάβει διάγνωση Asperger πιθανόν να λάμβανε διάγνωση ASD με συγκεκριμένη περιγραφή των αναγκών υποστήριξης.
Πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν φυσικά να χρησιμοποιούν τον όρο Asperger για τον εαυτό τους.
Μπορεί η «ελαφριά μορφή αυτισμού» να γίνει πιο σοβαρή;
Ο αυτισμός δεν λειτουργεί συνήθως σαν νόσος που:
«ξεκινά ήπια και εξελίσσεται σε βαριά.»
Οι ανάγκες όμως μπορούν να αλλάζουν.
Για παράδειγμα ένας άνθρωπος μπορεί να λειτουργεί σχετικά καλά όταν:
- έχει σταθερό πρόγραμμα,
- λίγες απαιτήσεις,
- υποστηρικτικό περιβάλλον.
Και να δυσκολεύεται πολύ περισσότερο όταν εμφανιστούν:
- μεγάλη εργασιακή πίεση,
- αλλαγή ζωής,
- κοινωνική υπερφόρτωση,
- χρόνια εξάντληση.
Άρα η εξωτερική «λειτουργικότητα» μπορεί να αλλάζει χωρίς να σημαίνει ότι ο αυτισμός μετατράπηκε σε άλλη μορφή.
Τι είναι το autistic burnout;
Ορισμένοι αυτιστικοί ενήλικες περιγράφουν περιόδους βαθιάς εξάντλησης μετά από παρατεταμένη προσπάθεια προσαρμογής.
Μπορεί να εμφανιστούν:
- πολύ μειωμένη ενέργεια,
- δυσκολία στην καθημερινή λειτουργικότητα,
- ανάγκη για μεγαλύτερη απομόνωση,
- μειωμένη ανοχή σε ερεθίσματα.
Δεν πρέπει να συγχέεται αυτόματα με κλινική κατάθλιψη, παρότι μπορούν να συνυπάρχουν.
Μπορεί να θεραπευτεί ο αυτισμός;
Ο αυτισμός δεν αντιμετωπίζεται σαν ασθένεια που πρέπει να:
«φύγει».
Είναι νευροαναπτυξιακή κατάσταση.
Ο στόχος της υποστήριξης είναι να βοηθηθεί ο άνθρωπος όπου πραγματικά δυσκολεύεται.
Ανάλογα με τις ανάγκες μπορεί να είναι χρήσιμα:
- υποστήριξη επικοινωνίας,
- εργοθεραπεία,
- προσαρμογές περιβάλλοντος,
- ψυχολογική υποστήριξη,
- εκπαίδευση κοινωνικών δεξιοτήτων,
- υποστήριξη στην εργασία ή στην εκπαίδευση.
Η παρέμβαση πρέπει να είναι εξατομικευμένη.
Πώς γίνεται η διάγνωση στους ενήλικες;
Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει:
- αναπτυξιακό ιστορικό,
- κοινωνική και επικοινωνιακή λειτουργικότητα,
- συμπεριφορικά μοτίβα,
- αισθητηριακές ευαισθησίες,
- καθημερινή λειτουργικότητα,
- παρουσία άλλων καταστάσεων.
Μπορεί να χρησιμοποιηθούν εξειδικευμένα εργαλεία αξιολόγησης.
Συμπέρασμα
Η λεγόμενη «ελαφριά μορφή αυτισμού» δεν είναι ξεχωριστή κλινική διάγνωση.
Συνήθως η φράση χρησιμοποιείται για ανθρώπους που:
- έχουν καλή λεκτική επικοινωνία,
- μπορούν να ζουν σχετικά ανεξάρτητα,
- έχουν λιγότερο εμφανείς δυσκολίες.
Αυτό όμως δεν σημαίνει:
«δεν έχουν πραγματικές δυσκολίες».
Ένας άνθρωπος μπορεί να φαίνεται απόλυτα λειτουργικός και ταυτόχρονα να καταβάλλει τεράστια προσπάθεια για:
- κοινωνικές επαφές,
- αλλαγές,
- αισθητηριακά ερεθίσματα,
- καθημερινές απαιτήσεις.
Ο πιο σωστός τρόπος να κατανοήσουμε τον αυτισμό δεν είναι να ρωτήσουμε μόνο:
«Πόσο ελαφρύς ή βαρύς είναι;»
αλλά:
«Σε ποιους τομείς χρειάζεται υποστήριξη και τι βοηθά αυτόν τον συγκεκριμένο άνθρωπο να ζει καλύτερα;»
Αποποίηση ευθύνης
Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και εκπαιδευτικό και δεν αποτελεί διάγνωση. Αν υπάρχει υποψία αυτισμού σε παιδί ή ενήλικα, η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται από κατάλληλα καταρτισμένους επαγγελματίες.




