Σκέφτεσαι, το παιδί μου δεν με ακούει.
«Του το έχω πει πέντε φορές.»
«Με γράφει κανονικά.»
«Μόνο αν φωνάξω κάνει αυτό που του λέω.»
«Όταν είμαστε έξω γίνεται άλλος άνθρωπος.»
Αν έχεις παιδί, είναι πολύ πιθανό να έχεις σκεφτεί κάτι από τα παραπάνω.
Το «δεν με ακούει» είναι από τις πιο συχνές δυσκολίες που αναφέρουν οι γονείς.
Όμως πριν καταλήξουμε ότι ένα παιδί είναι:
- ανυπάκουο,
- κακομαθημένο,
- πεισματάρικο,
χρειάζεται να δούμε τι πραγματικά συμβαίνει.
Γιατί πολλές φορές το παιδί σε ακούει κυριολεκτικά, αλλά δεν μπορεί ή δεν θέλει εκείνη τη στιγμή να ανταποκριθεί όπως περιμένεις.
Και αυτό είναι διαφορετικό πρόβλημα.
Γιατί το παιδί μου δεν με ακούει;
Δεν υπάρχει μία αιτία.
Η συμπεριφορά μπορεί να επηρεάζεται από:
- την ηλικία,
- το αναπτυξιακό στάδιο,
- την κόπωση,
- την πείνα,
- την υπερδιέγερση,
- την ανάγκη αυτονομίας,
- το πόσο σαφής είναι η οδηγία,
- το αν το παιδί είναι απορροφημένο σε κάτι άλλο,
- το πώς αντιδρούν οι γονείς όταν δεν συνεργάζεται.
Πριν λοιπόν ρωτήσεις:
«Γιατί δεν με ακούει;»
ίσως αξίζει να ρωτήσεις:
«Τι δυσκολεύεται να κάνει αυτή τη στιγμή;»
Πρώτα κάτι σημαντικό: άλλο «δεν ακούει» και άλλο «δεν μπορεί»
Ένα παιδί μπορεί να ακούει την οδηγία αλλά:
- να δυσκολεύεται να σταματήσει αυτό που κάνει,
- να μην έχει αναπτύξει αρκετό αυτοέλεγχο,
- να έχει θυμώσει,
- να είναι υπερβολικά κουρασμένο,
- να μην έχει καταλάβει ακριβώς τι ζητάς.
Παράδειγμα:
«Μάζεψε τα παιχνίδια σου.»
Για έναν ενήλικα είναι απλό.
Για ένα μικρό παιδί όμως μπορεί να σημαίνει:
- σταμάτα το παιχνίδι,
- άλλαξε δραστηριότητα,
- αποφάσισε από πού θα ξεκινήσεις,
- οργάνωσε πολλά αντικείμενα,
- άφησε κάτι που σου αρέσει.
Άρα το πρόβλημα μπορεί να μην είναι:
«Δεν θέλει να με ακούσει.»
Μπορεί να είναι:
«Η απαίτηση είναι πιο δύσκολη για εκείνο απ’ όσο νομίζω.»
1. Πήγαινε κοντά του πριν δώσεις οδηγία
Ένα από τα πιο συχνά λάθη είναι να φωνάζουμε από άλλο δωμάτιο:
«Βάλε παπούτσια!»
Και μετά:
«Σου είπα βάλε παπούτσια!»
Και μετά:
«ΠΟΣΕΣ ΦΟΡΕΣ ΘΑ ΤΟ ΠΩ;»
Αν θέλεις περισσότερη συνεργασία:
- πήγαινε κοντά,
- φώναξέ το με το όνομά του,
- βεβαιώσου ότι έχει στραφεί προς εσένα,
- δώσε την οδηγία.
Για παράδειγμα:
«Νίκο, κοίταξέ με λίγο. Σε πέντε λεπτά φεύγουμε. Θέλω τώρα να βάλεις τα παπούτσια σου.»
Δεν χρειάζεται να απαιτείς επίμονα οπτική επαφή, αλλά χρειάζεται να έχεις πρώτα την προσοχή του.
2. Δώσε μία οδηγία τη φορά
Σκέψου την παρακάτω οδηγία:
«Πήγαινε στο δωμάτιό σου, μάζεψε τα παιχνίδια, άλλαξε μπλούζα, πάρε την τσάντα σου και έλα να φας.»
Για έναν ενήλικα είναι πέντε απλά πράγματα.
Για ένα μικρό παιδί μπορεί να είναι χάος.
Δοκίμασε:
«Βάλε πρώτα τα παιχνίδια στο κουτί.»
Μόλις τελειώσει:
«Τώρα πάμε να αλλάξουμε μπλούζα.»
Οι σύντομες οδηγίες είναι συνήθως πιο αποτελεσματικές από έναν μεγάλο μονόλογο.
3. Μην επαναλαμβάνεις την ίδια οδηγία δέκα φορές
Αν συνηθίζεις να λες:
«Έλα να φας.»
και μετά ξανά:
«Έλα να φας.»
και μετά άλλες έξι φορές,
το παιδί μπορεί να μάθει ότι η πρώτη οδηγία δεν σημαίνει πραγματικά ότι πρέπει να κινηθεί τώρα.
Μπορεί να περιμένει μέχρι:
- την πέμπτη επανάληψη,
- τον θυμό,
- τη φωνή.
Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος:
γονιός ζητά → παιδί αγνοεί → γονιός επαναλαμβάνει → παιδί συνεχίζει → γονιός φωνάζει → παιδί ανταποκρίνεται
Και χωρίς να το θέλουμε, όλοι μαθαίνουν ότι:
η πραγματική οδηγία είναι η φωνή.
4. Πες τι θέλεις να κάνει, όχι μόνο τι να μην κάνει
Οι γονείς συχνά λένε:
«Μην τρέχεις.»
«Μην φωνάζεις.»
«Μην χτυπάς.»
Αλλά αυτό λέει στο παιδί τι πρέπει να σταματήσει, όχι πάντα τι πρέπει να κάνει.
Πιο βοηθητικό:
Αντί για:
«Μην τρέχεις.»
πες:
«Περπατάμε εδώ.»
Αντί για:
«Μη φωνάζεις.»
πες:
«Μίλα πιο σιγά.»
Αντί για:
«Μην πετάς τα παιχνίδια.»
πες:
«Τα παιχνίδια μένουν στο πάτωμα.»
Οι θετικά διατυπωμένες οδηγίες είναι πιο συγκεκριμένες.
5. Δώσε επιλογές, αλλά μόνο πραγματικές επιλογές
Τα παιδιά έχουν φυσιολογική ανάγκη για αυτονομία.
Αν όλα είναι:
«Κάνε αυτό επειδή το είπα εγώ»,
η σύγκρουση μπορεί να αυξάνεται.
Δοκίμασε μικρές επιλογές:
«Θες να φορέσεις την κόκκινη ή την μπλε μπλούζα;»
«Θες να μαζέψουμε πρώτα τα τουβλάκια ή τα αυτοκινητάκια;»
«Θες να μπεις για μπάνιο τώρα ή σε πέντε λεπτά;»
Η επιλογή όμως πρέπει να είναι αληθινή.
Δεν έχει νόημα:
«Θες να φύγουμε;»
αν στην πραγματικότητα πρέπει να φύγετε.
Εκεί καλύτερα:
«Φεύγουμε τώρα. Θες να πάρεις μαζί το αυτοκινητάκι ή το αρκουδάκι;»
Το όριο μένει σταθερό.
Η αυτονομία δίνεται μέσα στο όριο.
6. Προειδοποίησε πριν από μια μετάβαση
Πολλές συγκρούσεις συμβαίνουν όταν ένα παιδί πρέπει να σταματήσει κάτι ευχάριστο.
Παίζει.
Και ξαφνικά ακούει:
«Τέλος, πάμε σπίτι.»
Δεν είναι περίεργο να αντιδράσει.
Οι μεταβάσεις γίνονται ευκολότερες όταν είναι προβλέψιμες.
Μπορείς να πεις:
«Σε δέκα λεπτά φεύγουμε.»
Μετά:
«Έχουμε άλλα πέντε λεπτά.»
Και τέλος:
«Ώρα να φύγουμε.»
Ένα χρονόμετρο μπορεί επίσης να βοηθήσει σε κάποια παιδιά.
7. Χρησιμοποίησε φυσικές και λογικές συνέπειες
Άλλο συνέπεια και άλλο τιμωρία.
Η συνέπεια συνδέεται με τη συμπεριφορά.
Παράδειγμα:
Το παιδί πετάει επανειλημμένα ένα παιχνίδι και μπορεί να το σπάσει.
Μπορείς να πεις:
«Αν συνεχίσεις να το πετάς, θα το βάλω στην άκρη για λίγο γιατί μπορεί να σπάσει.»
Και αν συνεχίσει:
το παιχνίδι απομακρύνεται.
Αυτό είναι πιο λογικό από:
«Αφού πέταξες το παιχνίδι, δεν θα φας παγωτό το Σάββατο.»
Η δεύτερη συνέπεια δεν έχει ουσιαστική σχέση με τη συμπεριφορά.
8. Αναγνώρισε πρώτα το συναίσθημα, χωρίς να καταργείς το όριο
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη είναι να πιστεύουμε ότι αν κατανοήσουμε το συναίσθημα του παιδιού, τότε «υποχωρούμε».
Δεν ισχύει.
Μπορείς να πεις:
«Ξέρω ότι θέλεις να μείνεις κι άλλο στην παιδική χαρά.»
και αμέσως μετά:
«Και τώρα πρέπει να φύγουμε.»
Δύο πράγματα μπορούν να είναι αληθινά ταυτόχρονα:
Το παιδί είναι θυμωμένο.
και
Το όριο εξακολουθεί να υπάρχει.
Δεν χρειάζεται να πείσεις το παιδί ότι το όριο του αρέσει.
9. Ενίσχυσε τη συνεργασία όταν συμβαίνει
Πολλές φορές οι γονείς προσέχουν πολύ περισσότερο τη συμπεριφορά που δεν θέλουν.
Όταν το παιδί:
- φωνάζει,
- αρνείται,
- καθυστερεί,
λαμβάνει τεράστια προσοχή.
Όταν συνεργάζεται:
τίποτα.
Δεν χρειάζεται υπερβολικός έπαινος.
Αρκεί συγκεκριμένη αναγνώριση:
«Έβαλες τα παπούτσια μόλις στο ζήτησα. Αυτό μας βοήθησε να φύγουμε στην ώρα μας.»
ή:
«Είδα ότι θύμωσες, αλλά δεν χτύπησες.»
Αυτό βοηθά το παιδί να καταλάβει ποια ακριβώς συμπεριφορά λειτουργεί.
10. Διάλεξε ποιες μάχες αξίζουν πραγματικά
Αν υπάρχουν 25 κανόνες για τα πάντα, θα υπάρχουν και 25 πιθανά πεδία σύγκρουσης.
Ρώτησε:
«Είναι πραγματικά σημαντικό;»
Υπάρχουν φυσικά θέματα όπου ο γονιός χρειάζεται να είναι σταθερός:
- ασφάλεια,
- βία,
- βασικές οικογενειακές υποχρεώσεις,
- υγεία.
Αλλά δεν χρειάζεται κάθε μικρή διαφορά να μετατρέπεται σε μάχη εξουσίας.
Μερικές φορές το παιδί μπορεί να:
- επιλέξει διαφορετικά ρούχα,
- οργανώσει το δωμάτιό του λίγο διαφορετικά,
- φάει πρώτα το ένα και μετά το άλλο.
Όσο περισσότερη λογική αυτονομία έχει ένα παιδί στα μικρά πράγματα, τόσο λιγότερη ανάγκη μπορεί να αισθάνεται να παλεύει για έλεγχο παντού.
Γιατί το παιδί ακούει τον δάσκαλο αλλά όχι εμένα;
Αυτό είναι πάρα πολύ συνηθισμένο.
Και δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο δάσκαλος «έχει περισσότερο κύρος».
Στο σχολείο υπάρχουν συχνά:
- πολύ σταθερές ρουτίνες,
- σαφείς προσδοκίες,
- συγκεκριμένα χρονικά πλαίσια,
- προβλέψιμες συνέπειες.
Στο σπίτι υπάρχει επίσης μεγαλύτερη συναισθηματική ασφάλεια.
Ένα παιδί μπορεί να συγκρατεί ένταση όλη την ημέρα και στο σπίτι να «ξεφορτώνει».
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο γονιός πρέπει να αποδέχεται κάθε συμπεριφορά.
Σημαίνει όμως ότι η συμπεριφορά χρειάζεται να ερμηνεύεται μέσα στο πλαίσιο.
Γιατί με ακούει μόνο όταν φωνάζω;
Πιθανώς επειδή έχει δημιουργηθεί ένα μοτίβο όπου η φωνή αποτελεί το πραγματικό σήμα:
«Τώρα σοβαρολογεί.»
Αν κάθε οδηγία επαναλαμβάνεται έξι φορές πριν υπάρξει συνέπεια, το παιδί μπορεί να μάθει να αγνοεί τις πρώτες πέντε.
Ο στόχος είναι:
λιγότερες επαναλήψεις + πιο σαφείς οδηγίες + σταθερή συνέχεια
ώστε να μη χρειάζεται η ένταση για να δοθεί νόημα στο όριο.
Είναι λάθος να φωνάζω;
Οι γονείς είναι άνθρωποι.
Θα υπάρξουν στιγμές που θα θυμώσουν και θα υψώσουν τη φωνή τους.
Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε μία δύσκολη στιγμή σε ενοχή:
«Κατέστρεψα το παιδί μου.»
Αλλά η συστηματική χρήση:
- φωνών,
- απειλών,
- εξευτελισμού,
- φόβου
δεν αποτελεί αποτελεσματικό μοντέλο μακροπρόθεσμης πειθαρχίας.
Η American Academy of Pediatrics συστήνει θετικές στρατηγικές πειθαρχίας και αποθαρρύνει τη σωματική τιμωρία, τις απειλές, τις προσβολές και την ταπείνωση.
Και αν το παιδί γελάει όταν το μαλώνω;
Το γέλιο δεν σημαίνει απαραίτητα:
«Σε κοροϊδεύω.»
Μερικά παιδιά μπορεί να γελούν όταν:
- αγχώνονται,
- ντρέπονται,
- αισθάνονται αμηχανία,
- δεν ξέρουν πώς να αντιδράσουν,
- προσπαθούν να αποφορτίσουν μια έντονη κατάσταση.
Καλύτερα να εστιάσεις στη συμπεριφορά:
«Βλέπω ότι γελάς, αλλά αυτό που σου λέω παραμένει. Δεν χτυπάμε.»
Τι κάνω όταν λέει συνεχώς «όχι»;
Το «όχι» αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ανάπτυξης της αυτονομίας, ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες.
Δεν χρειάζεται κάθε «όχι» να γίνει διαπραγμάτευση.
Μπορείς να απαντήσεις:
«Καταλαβαίνω ότι δεν θέλεις να βάλεις πιτζάμες. Είναι όμως ώρα για ύπνο. Θες τις μπλε ή τις πράσινες;»
Αναγνωρίζεις την αντίσταση.
Δεν εγκαταλείπεις το όριο.
Τι κάνω όταν έχει tantrum;
Όταν ένα παιδί βρίσκεται σε έντονο ξέσπασμα, η ικανότητά του να:
- ακούσει μεγάλα επιχειρήματα,
- επεξεργαστεί λογικές εξηγήσεις,
- συζητήσει ήρεμα
είναι μειωμένη.
Εκείνη τη στιγμή:
- κράτησε την κατάσταση ασφαλή,
- περιόρισε τα πολλά λόγια,
- μίλα απλά,
- παραμείνε όσο μπορείς ήρεμος.
Για παράδειγμα:
«Είσαι πολύ θυμωμένος. Δεν θα σε αφήσω να χτυπάς.»
Η αναλυτική συζήτηση μπορεί να γίνει αφού ηρεμήσει.
Πρέπει να του εξηγώ τα πάντα;
Οι εξηγήσεις έχουν αξία.
Αλλά μερικές φορές οι γονείς εξηγούν τόσο πολύ, ώστε το όριο μετατρέπεται σε διαπραγμάτευση.
Για παράδειγμα:
«Πρέπει να φύγουμε γιατί αύριο έχουμε σχολείο και αν δεν κοιμηθείς…»
και ακολουθούν πέντε λεπτά επιχειρημάτων.
Μερικές φορές αρκεί:
«Ξέρω ότι περνάς ωραία. Τώρα φεύγουμε.»
Το παιδί δεν χρειάζεται να συμφωνήσει για να ακολουθήσει ένα λογικό όριο.
Πειθαρχία δεν σημαίνει τιμωρία
Η λέξη πειθαρχία συχνά συνδέεται με:
«Τι συνέπεια θα του βάλω;»
Αλλά ο βαθύτερος στόχος είναι:
«Τι θέλω να μάθει;»
Για παράδειγμα:
Όταν χτυπά ένα παιδί, ο στόχος δεν είναι απλώς:
«Να φοβηθεί τόσο ώστε να μην το ξανακάνει.»
Ο στόχος είναι σταδιακά να μάθει:
- πώς εκφράζει θυμό,
- πώς σταματά πριν χτυπήσει,
- τι κάνει όταν απογοητεύεται,
- πώς επανορθώνει.
Αυτό είναι πιο δύσκολο από την τιμωρία.
Αλλά είναι και πιο ουσιαστικό.
Τι γίνεται όταν οι γονείς έχουν διαφορετικούς κανόνες;
Αν ο ένας λέει:
«Όχι.»
και ο άλλος:
«Άστο, δεν πειράζει»,
το παιδί λαμβάνει ένα ασαφές μήνυμα.
Δεν χρειάζεται οι γονείς να συμφωνούν σε κάθε λεπτομέρεια.
Βοηθά όμως να υπάρχουν κοινοί βασικοί κανόνες για:
- ασφάλεια,
- ύπνο,
- οθόνες,
- βία,
- βασικές υποχρεώσεις.
Οι διαφωνίες μεταξύ ενηλίκων είναι καλύτερο να συζητιούνται μακριά από τη στιγμή της σύγκρουσης.
Το παιδί μου με αγνοεί επίτηδες;
Μερικές φορές ναι, ένα παιδί μπορεί συνειδητά να μην ανταποκρίνεται.
Αλλά ακόμη και τότε το ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι μόνο:
«Το κάνει επίτηδες;»
Είναι:
«Τι έχει μάθει ότι συμβαίνει όταν δεν ανταποκρίνεται;»
Αν το αποτέλεσμα είναι:
- δέκα υπενθυμίσεις,
- μεγάλη προσοχή,
- καθυστέρηση μιας ανεπιθύμητης δραστηριότητας,
τότε η συμπεριφορά μπορεί να ενισχύεται.
Πότε χρειάζεται να προβληματιστώ περισσότερο;
Αξίζει να ζητηθεί αξιολόγηση όταν η δυσκολία:
- είναι πολύ έντονη και επίμονη,
- εμφανίζεται σε διαφορετικά περιβάλλοντα,
- δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στο σχολείο ή στις σχέσεις,
- συνοδεύεται από σημαντική επιθετικότητα,
- υπάρχει ανησυχία για προσοχή, επικοινωνία ή ανάπτυξη,
- ο γονιός αισθάνεται ότι η οικογένεια βρίσκεται καθημερινά σε ακραία σύγκρουση.
Μερικές φορές συμπεριφορές που μοιάζουν με «δεν με ακούει» μπορεί να συνδέονται με:
- ΔΕΠΥ,
- δυσκολίες λόγου ή κατανόησης,
- αυτιστικό φάσμα,
- άγχος,
- μαθησιακές ή αναπτυξιακές δυσκολίες,
- προβλήματα ακοής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που δεν υπακούει έχει κάποια διαταραχή.
Σημαίνει ότι η συνολική εικόνα έχει σημασία.
Τι να κάνω όταν υποψιάζομαι ότι δεν με ακούει κυριολεκτικά;
Αν ένα παιδί:
- δεν ανταποκρίνεται συχνά στο όνομά του,
- ζητά επανειλημμένα να του επαναλάβετε κάτι,
- δυναμώνει υπερβολικά την τηλεόραση,
- φαίνεται να καταλαβαίνει καλύτερα όταν βλέπει το πρόσωπό σας,
- έχει καθυστέρηση λόγου,
τότε χρειάζεται να εξεταστεί και η ακοή.
Δεν πρέπει όλα να ερμηνεύονται ως συμπεριφορά.
Μια φράση που μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που το βλέπεις
Αντί:
«Το παιδί μου μου κάνει τη ζωή δύσκολη.»
δοκίμασε:
«Το παιδί μου δυσκολεύεται αυτή τη στιγμή. Τι χρειάζεται να μάθει;»
Αυτό δεν σημαίνει ότι:
- δεν βάζεις όρια,
- δικαιολογείς τα πάντα,
- αφήνεις το παιδί να κάνει ό,τι θέλει.
Σημαίνει ότι αντιμετωπίζεις τη συμπεριφορά όχι μόνο ως κάτι που πρέπει να σταματήσεις, αλλά ως μια δεξιότητα που χρειάζεται να διδάξεις.
Συμπέρασμα
Όταν ένα παιδί δεν ακούει, η εύκολη ερμηνεία είναι:
«Με προκαλεί.»
Αλλά πολλές φορές πίσω από τη συμπεριφορά υπάρχει:
- ανάγκη αυτονομίας,
- δυσκολία μετάβασης,
- ανεπαρκής αυτορρύθμιση,
- έντονο συναίσθημα,
- ασαφής επικοινωνία,
- ένα μοτίβο που έχει δημιουργηθεί μέσα στην οικογένεια.
Τα αποτελεσματικά όρια δεν χρειάζεται να είναι πιο δυνατά.
Χρειάζεται να είναι:
πιο καθαρά, πιο προβλέψιμα και πιο σταθερά.
Και ο στόχος δεν είναι ένα παιδί που σκέφτεται:
«Πρέπει να υπακούσω γιατί φοβάμαι.»
Αλλά σταδιακά ένα παιδί που μπορεί να σκέφτεται:
«Ξέρω ποιο είναι το όριο, μπορώ να διαχειριστώ την απογοήτευσή μου και ξέρω τι περιμένουν από εμένα.»
Αποποίηση ευθύνης
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά εξατομικευμένη αξιολόγηση από παιδίατρο, παιδοψυχολόγο ή άλλο κατάλληλο επαγγελματία. Αν η συμπεριφορά του παιδιού προκαλεί σοβαρή δυσλειτουργία ή υπάρχει ανησυχία για την ανάπτυξη, την ακοή, την επικοινωνία ή την ψυχική του υγεία, αναζητήστε επαγγελματική καθοδήγηση.
