Όταν ακούμε τη λέξη «κατάθλιψη», συχνά φανταζόμαστε κάποιον που είναι συνεχώς λυπημένος, κλαίει συχνά και αισθάνεται έντονη απελπισία.
Αυτή είναι μία πιθανή εικόνα.
Δεν είναι όμως η μόνη.
Υπάρχουν άνθρωποι που δεν θα έλεγαν ποτέ:
«Είμαι πολύ στεναχωρημένος.»
Θα έλεγαν περισσότερο:
«Δεν νιώθω τίποτα.»
«Δεν με ενδιαφέρει πλέον σχεδόν τίποτα.»
«Είμαι κουρασμένος συνέχεια.»
«Όλα τα κάνω μηχανικά.»
«Εκνευρίζομαι με το παραμικρό.»
«Δεν είμαι δυστυχισμένος. Απλώς δεν αισθάνομαι πραγματικά ζωντανός.»
Η κατάθλιψη μπορεί πράγματι να περιλαμβάνει επίμονο αίσθημα θλίψης, αλλά οι επίσημες περιγραφές της περιλαμβάνουν επίσης κενό, απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης, χαμηλή ενέργεια, δυσκολία συγκέντρωσης, αλλαγές στον ύπνο και την όρεξη, ευερεθιστότητα και αισθήματα απελπισίας.
Μπορεί πραγματικά να υπάρχει κατάθλιψη χωρίς λύπη;
Ναι, με την έννοια ότι η υποκειμενική εμπειρία ενός ανθρώπου δεν χρειάζεται να είναι κυρίως:
«Νιώθω λυπημένος.»
Το NICE περιγράφει την κατάθλιψη ως κατάσταση που χαρακτηρίζεται από επίμονη χαμηλή διάθεση και/ή απώλεια ευχαρίστησης στις περισσότερες δραστηριότητες, μαζί με άλλα συναισθηματικά, γνωστικά και σωματικά συμπτώματα.
Το «και/ή» έχει σημασία.
Για κάποιους ανθρώπους, η απώλεια ενδιαφέροντος και ευχαρίστησης είναι πολύ πιο εμφανής από την ίδια τη λύπη.
Έτσι κάποιος μπορεί να μη σκέφτεται:
«Είμαι θλιμμένος.»
Αλλά να έχει σταματήσει να:
- χαίρεται,
- ανυπομονεί,
- ενδιαφέρεται,
- κοινωνικοποιείται,
- έχει ενέργεια,
- απολαμβάνει το σεξ,
- βρίσκει νόημα σε πράγματα που παλαιότερα του άρεσαν.
Πώς μπορεί να μοιάζει η κατάθλιψη όταν δεν υπάρχει έντονη λύπη;
Μπορεί να μοιάζει με:
- μόνιμη κούραση,
- απάθεια,
- έλλειψη κινήτρου,
- συναισθηματικό κενό,
- ευερεθιστότητα,
- δυσκολία συγκέντρωσης,
- απομόνωση,
- αδιαφορία για το μέλλον,
- μειωμένη libido,
- δυσκολία να χαρείς ακόμη και ευχάριστα γεγονότα,
- αίσθηση ότι απλώς «βγάζεις τη μέρα».
Το NIMH περιλαμβάνει στα συχνά συμπτώματα όχι μόνο θλιμμένη διάθεση αλλά και «κενή» διάθεση, απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης, κόπωση, δυσκολία συγκέντρωσης και αλλαγές στον ύπνο ή την όρεξη.
«Δεν είμαι στεναχωρημένος. Απλώς τίποτα δεν με ευχαριστεί»
Αυτό μπορεί να παραπέμπει περισσότερο σε ανηδονία.
Η ανηδονία είναι η σημαντική μείωση της ικανότητας να αισθανόμαστε:
- ευχαρίστηση,
- ενδιαφέρον,
- προσμονή,
- ανταμοιβή.
Μπορεί να συμβεί όταν:
- ακούς την αγαπημένη σου μουσική αλλά δεν σου προκαλεί τίποτα,
- πηγαίνεις διακοπές αλλά αισθάνεσαι αδιάφορος,
- βλέπεις φίλους αλλά δεν νιώθεις τη σύνδεση που ένιωθες,
- πετυχαίνεις έναν στόχο και σχεδόν δεν χαίρεσαι.
Η απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης αποτελεί κεντρικό χαρακτηριστικό της κατάθλιψης.
«Δεν χαίρομαι αλλά ούτε στεναχωριέμαι»
Αυτό μοιάζει περισσότερο με συναισθηματικό μούδιασμα.
Το άτομο μπορεί να αισθάνεται ότι έχει μειωθεί ολόκληρη η ένταση της συναισθηματικής του ζωής.
Δεν υπάρχει μόνο λιγότερη χαρά.
Μπορεί να υπάρχει και λιγότερη:
- λύπη,
- συγκίνηση,
- τρυφερότητα,
- θυμός,
- ενθουσιασμός.
Η εμπειρία συχνά περιγράφεται ως:
«Όλα είναι flat.»
ή:
«Ξέρω τι θα έπρεπε να αισθάνομαι, αλλά δεν το αισθάνομαι πραγματικά.»
Το συναισθηματικό μούδιασμα μπορεί να εμφανίζεται στην κατάθλιψη, αλλά μπορεί επίσης να σχετίζεται με τραύμα, έντονο στρες ή άλλες καταστάσεις.
Μπορεί η κατάθλιψη να εμφανίζεται περισσότερο ως θυμός;
Μπορεί.
Η ευερεθιστότητα και ο θυμός μπορούν να συνυπάρχουν με κατάθλιψη. Το NIMH περιλαμβάνει την ευερεθιστότητα, απογοήτευση και ανησυχία ανάμεσα στα πιθανά συμπτώματα, ενώ η Mayo Clinic αναφέρει επίσης ξεσπάσματα θυμού και ευερεθιστότητα.
Έτσι κάποιος μπορεί να παρατηρεί ότι:
- εκνευρίζεται πολύ εύκολα,
- δεν έχει υπομονή,
- όλα του φαίνονται κουραστικά,
- ενοχλείται από ανθρώπους που αγαπά,
- θέλει να τον αφήνουν όλοι ήσυχο.
Και να μην έχει αναγνωρίσει καθόλου ότι πίσω από αυτή την αλλαγή μπορεί να υπάρχει χαμηλή διάθεση.
Κατάθλιψη που μοιάζει μόνο με κούραση
Μερικές φορές το κυρίαρχο παράπονο είναι:
«Είμαι εξαντλημένος συνέχεια.»
Η κατάθλιψη μπορεί να προκαλεί:
- χαμηλή ενέργεια,
- αίσθημα βάρους,
- ψυχοκινητική επιβράδυνση,
- δυσκολία συγκέντρωσης,
- διαταραχές ύπνου.
Μικρές δραστηριότητες μπορεί να απαιτούν πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια από πριν.
Το άτομο μπορεί να συνεχίζει να πηγαίνει στη δουλειά αλλά μετά να μην έχει ενέργεια για τίποτα άλλο.
Ή να κοιμάται αρκετές ώρες και παρ’ όλα αυτά να ξυπνά εξαντλημένο.
Μπορώ να έχω κατάθλιψη και να γελάω;
Ναι.
Το ότι ένας άνθρωπος:
- γελάει,
- κάνει αστεία,
- βγαίνει,
- δουλεύει,
- ανεβάζει φωτογραφίες,
- φαίνεται κοινωνικός,
δεν αποκλείει την παρουσία κατάθλιψης.
Οι ψυχικές διαταραχές δεν απαιτούν να υπάρχει η ίδια συναισθηματική κατάσταση κάθε λεπτό της ημέρας.
Ένας άνθρωπος μπορεί να περάσει καλά για λίγη ώρα και αργότερα να επιστρέψει σε ένα γενικότερο αίσθημα:
- κενού,
- εξάντλησης,
- απάθειας,
- απελπισίας.
Μπορώ να είμαι λειτουργικός και να έχω κατάθλιψη;
Ναι.
Μπορεί κάποιος να εξακολουθεί να:
- εργάζεται,
- φροντίζει τα παιδιά του,
- πηγαίνει γυμναστήριο,
- βγαίνει με φίλους,
- εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του.
Η λειτουργικότητα όμως μπορεί να έχει μεγάλο εσωτερικό κόστος.
Μπορεί να λέει:
«Κάνω αυτά που πρέπει, αλλά δεν έχω κανένα συναίσθημα απέναντι σε αυτά.»
Η εξωτερική εικόνα δεν αρκεί για να αξιολογήσουμε πόσο δύσκολη είναι η εσωτερική εμπειρία.
Τι είναι η «κατάθλιψη υψηλής λειτουργικότητας»;
Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά στο διαδίκτυο για ανθρώπους που έχουν καταθλιπτικά συμπτώματα αλλά συνεχίζουν να λειτουργούν σχετικά καλά στην καθημερινότητά τους.
Δεν αποτελεί όμως ξεχωριστή επίσημη διάγνωση.
Κάποιος μπορεί να έχει καταθλιπτική διαταραχή και παράλληλα να διατηρεί σημαντικό μέρος της λειτουργικότητάς του.
Γι’ αυτό το ότι:
«πηγαίνω κανονικά στη δουλειά»
δεν αρκεί για να αποκλείσει την κατάθλιψη.
Γιατί μερικοί άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν ότι έχουν κατάθλιψη;
Επειδή περιμένουν να αισθανθούν κάτι πολύ συγκεκριμένο.
Σκέφτονται:
«Αφού δεν κλαίω, δεν έχω κατάθλιψη.»
ή:
«Δεν είμαι απελπισμένος, απλώς βαριέμαι τα πάντα.»
ή:
«Απλώς έχω κουραστεί.»
Αν η προσωπική μας εικόνα για την κατάθλιψη είναι μόνο ένας άνθρωπος που κλαίει στο κρεβάτι, είναι εύκολο να μη συνδέσουμε με αυτήν:
- την απάθεια,
- την ευερεθιστότητα,
- την απώλεια ενδιαφέροντος,
- το συναισθηματικό κενό,
- τη χρόνια κόπωση.
Κατάθλιψη ή burnout;
Υπάρχει σημαντική επικάλυψη.
Το burnout συνδέεται κυρίως με χρόνιο εργασιακό στρες και χαρακτηρίζεται από εξάντληση, αποστασιοποίηση από την εργασία και μειωμένη επαγγελματική αποτελεσματικότητα.
Ένας πρακτικός τρόπος να σκεφτούμε τη διαφορά είναι:
«Αν εξαφανιζόταν αύριο η δουλειά, θα επέστρεφε η διάθεσή μου;»
Αν το πρόβλημα αφορά κυρίως την εργασία, η εικόνα μπορεί να κατευθύνει περισσότερο προς burnout.
Αν όμως:
- τίποτα δεν προκαλεί ευχαρίστηση,
- ούτε οι φίλοι,
- ούτε οι διακοπές,
- ούτε τα χόμπι,
- ούτε η ξεκούραση,
η εικόνα είναι πιο γενικευμένη και αξίζει να διερευνηθεί η κατάθλιψη.
Κατάθλιψη ή απλή κούραση;
Η κούραση συνήθως βελτιώνεται με:
- ύπνο,
- ξεκούραση,
- χαλάρωση,
- διακοπή μιας απαιτητικής περιόδου.
Στην κατάθλιψη, η ξεκούραση μπορεί να μην αρκεί.
Κάποιος μπορεί να περάσει όλο το Σαββατοκύριακο χωρίς υποχρεώσεις και παρ’ όλα αυτά να αισθάνεται:
«Δεν θέλω τίποτα.»
Η διάρκεια και η γενίκευση των συμπτωμάτων έχουν σημασία.
Κατάθλιψη ή ανηδονία;
Η ανηδονία είναι σύμπτωμα.
Η κατάθλιψη είναι μια ευρύτερη κλινική κατάσταση που μπορεί να περιλαμβάνει:
- ανηδονία,
- χαμηλή διάθεση,
- κόπωση,
- διαταραχές ύπνου,
- προβλήματα συγκέντρωσης,
- ενοχή,
- απαισιοδοξία,
- μεταβολές όρεξης,
- σκέψεις θανάτου.
Άρα κάποιος μπορεί να έχει ανηδονία χωρίς να πληροί απαραίτητα τα κριτήρια καταθλιπτικής διαταραχής.
Κατάθλιψη ή συναισθηματικό μούδιασμα;
Το συναισθηματικό μούδιασμα περιγράφει κυρίως την εμπειρία:
«Δεν αισθάνομαι σχεδόν τίποτα.»
Μπορεί να υπάρχει στην κατάθλιψη, αλλά δεν σημαίνει αυτόματα κατάθλιψη.
Για παράδειγμα μπορεί να εμφανιστεί επίσης μετά από:
- τραυματική εμπειρία,
- πένθος,
- πολύ έντονο στρες,
- ψυχική υπερφόρτωση.
Γι’ αυτό η συνολική εικόνα έχει μεγαλύτερη σημασία από ένα μόνο σύμπτωμα.
Μήπως απλώς έχω αλλάξει ως άνθρωπος;
Όταν μια αλλαγή συμβαίνει σταδιακά, είναι εύκολο να τη θεωρήσουμε μέρος της προσωπικότητάς μας.
«Μεγάλωσα.»
«Δεν με ενθουσιάζουν πια πράγματα.»
«Έγινα αντικοινωνικός.»
«Δεν έχω υπομονή για κανέναν.»
Μια χρήσιμη ερώτηση είναι:
«Πότε άρχισα να αισθάνομαι διαφορετικά από τον παλιό μου εαυτό;»
Αν υπάρχει σαφής αλλαγή σε:
- ενδιαφέρον,
- ενέργεια,
- κοινωνικότητα,
- ύπνο,
- libido,
- συγκέντρωση,
τότε αξίζει να διερευνηθεί αντί να θεωρηθεί αυτόματα «η νέα μου προσωπικότητα».
Γιατί δεν με συγκινούν πράγματα που θα έπρεπε να με κάνουν χαρούμενο;
Ίσως πήρες προαγωγή.
Ίσως έκανες ένα ταξίδι που περίμενες.
Ίσως πέτυχες έναν στόχο.
Και η αντίδρασή σου ήταν:
«Οκ.»
Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα μπερδεμένο επειδή ο άνθρωπος γνωρίζει λογικά:
«Αυτό θα έπρεπε να με κάνει χαρούμενο.»
Αλλά η γνώση δεν μετατρέπεται σε συναίσθημα.
Η απώλεια της φυσιολογικής ανταμοιβής από ευχάριστες εμπειρίες είναι ακριβώς αυτό που κάνει την ανηδονία τόσο χαρακτηριστική στην κατάθλιψη.
Γιατί νιώθω καλύτερα όταν είμαι απασχολημένος;
Κάποιοι άνθρωποι αισθάνονται σχετικά καλά όσο:
- εργάζονται,
- τρέχουν,
- έχουν υποχρεώσεις,
- μιλούν με κόσμο.
Και μόλις βρεθούν μόνοι:
πέφτουν.
Η συνεχής δραστηριότητα μπορεί μερικές φορές να αποσπά την προσοχή από δύσκολα συναισθήματα.
Αυτό δεν αποδεικνύει κατάθλιψη, αλλά είναι χρήσιμο να παρατηρήσεις:
«Τι συμβαίνει όταν δεν έχω τίποτα να κάνω;»
Γιατί μπορεί να πέσει η libido;
Η κατάθλιψη μπορεί να μειώσει:
- το ενδιαφέρον για σεξ,
- τη σεξουαλική επιθυμία,
- τη γενικότερη ικανότητα να βιώνουμε ευχαρίστηση.
Η Mayo Clinic συμπεριλαμβάνει την απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες όπως το σεξ ανάμεσα στα πιθανά συμπτώματα.
Φυσικά μειωμένη libido μπορεί να έχει πολλές άλλες αιτίες, επομένως δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη κατάθλιψης.
Μπορεί να υπάρχουν κυρίως σωματικά συμπτώματα;
Ναι.
Η κατάθλιψη μπορεί να συνοδεύεται από:
- κόπωση,
- προβλήματα ύπνου,
- αλλαγές στην όρεξη,
- μειωμένη ενέργεια,
- ανεξήγητους πόνους ή άλλα σωματικά ενοχλήματα.
Αυτός είναι ακόμη ένας λόγος που κάποιοι άνθρωποι αρχικά δεν αντιλαμβάνονται ότι υπάρχει ψυχολογική διάσταση.
Ταυτόχρονα, σωματικά συμπτώματα πρέπει να αξιολογούνται σωστά ώστε να μην αποδίδονται αυτόματα στην κατάθλιψη.
Πώς ξέρω αν είναι κατάθλιψη;
Δεν μπορεί να γίνει διάγνωση από ένα σύμπτωμα ή ένα online άρθρο.
Συνήθως εξετάζεται:
- πόσο καιρό υπάρχουν τα συμπτώματα,
- πόσο συχνά εμφανίζονται,
- αν υπάρχει απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης,
- ύπνος,
- ενέργεια,
- όρεξη,
- συγκέντρωση,
- αυτοεκτίμηση,
- λειτουργικότητα,
- σκέψεις για το μέλλον,
- τυχόν σκέψεις θανάτου ή αυτοτραυματισμού.
Το NIMH αναφέρει ότι για τη διάγνωση της μείζονος κατάθλιψης τα συμπτώματα πρέπει να υπάρχουν τις περισσότερες ημέρες, σχεδόν καθημερινά, για τουλάχιστον δύο εβδομάδες, και ένα από τα συμπτώματα πρέπει να είναι καταθλιπτική διάθεση ή απώλεια ενδιαφέροντος/ευχαρίστησης.
Μπορούν να υπάρχουν καλές μέρες;
Ναι.
Το ότι μια ημέρα ήταν καλύτερη δεν ακυρώνει όσα συμβαίνουν συνολικά.
Η διάθεση μπορεί να παρουσιάζει διακυμάνσεις.
Η αξιολόγηση δεν γίνεται με βάση:
«Χθες γέλασα, άρα δεν έχω κατάθλιψη.»
Αλλά με βάση την ευρύτερη εικόνα μέσα στον χρόνο.
Πώς αντιμετωπίζεται;
Η θεραπεία εξαρτάται από:
- τη βαρύτητα,
- τη διάρκεια,
- το ιστορικό,
- τις προτιμήσεις του ανθρώπου,
- προηγούμενες θεραπείες,
- τυχόν άλλες ψυχικές ή σωματικές καταστάσεις.
Οι διαθέσιμες επιλογές μπορεί να περιλαμβάνουν:
- ψυχοθεραπεία,
- συμπεριφορική ενεργοποίηση,
- αντικαταθλιπτική αγωγή,
- συνδυασμό παρεμβάσεων.
Το NICE προτείνει διαφορετικές επιλογές ανάλογα με τη σοβαρότητα και τις ανάγκες του ατόμου και δεν αντιμετωπίζει τη θεραπεία ως μία λύση για όλους.
Δεν έχω διάθεση να κάνω τίποτα. Πρέπει να περιμένω να μου περάσει;
Όχι απαραίτητα.
Όταν υπάρχει απώλεια motivation, δημιουργείται εύκολα ένας κύκλος:
λιγότερη διάθεση → λιγότερες δραστηριότητες → λιγότερες θετικές εμπειρίες → ακόμη λιγότερη διάθεση.
Η συμπεριφορική ενεργοποίηση δουλεύει πάνω ακριβώς σε αυτόν τον κύκλο και αποτελεί αναγνωρισμένη θεραπευτική προσέγγιση για την κατάθλιψη.
Ο στόχος δεν είναι:
«Να προσποιηθώ ότι είμαι χαρούμενος.»
Αλλά να αρχίσει σταδιακά να επανέρχεται η επαφή με δραστηριότητες που έχουν:
- νόημα,
- ευχαρίστηση,
- κοινωνική σύνδεση,
- αίσθηση επιτυχίας.
Πότε πρέπει να ζητήσω βοήθεια;
Αξίζει να μιλήσεις με επαγγελματία υγείας όταν:
- η αλλαγή διαρκεί πάνω από μερικές εβδομάδες,
- δεν χαίρεσαι σχεδόν τίποτα,
- απομονώνεσαι όλο και περισσότερο,
- δυσκολεύεσαι στη δουλειά ή στις σπουδές,
- έχει αλλάξει σημαντικά ο ύπνος ή η όρεξή σου,
- αισθάνεσαι μόνιμα εξαντλημένος,
- νιώθεις κενός ή απελπισμένος.
Η χαμηλή διάθεση που επιμένει και επηρεάζει σημαντικά τη ζωή μπορεί να αποτελεί κατάθλιψη και χρειάζεται αξιολόγηση.
Αν εμφανίζονται σκέψεις αυτοτραυματισμού, αυτοκτονίας ή ότι δεν θέλεις να ζεις, χρειάζεται άμεση επαγγελματική βοήθεια.
Το παράξενο με την κατάθλιψη χωρίς έντονη λύπη
Μερικές φορές είναι πιο δύσκολο να αναγνωρίσεις κάτι που λείπει παρά κάτι που υπάρχει.
Η έντονη λύπη είναι εύκολο να παρατηρηθεί.
Η απουσία όμως:
- ενθουσιασμού,
- ενδιαφέροντος,
- επιθυμίας,
- περιέργειας,
- προσμονής,
μπορεί να εγκατασταθεί τόσο αργά ώστε να τη συνηθίσεις.
Και κάποια στιγμή να μη σκέφτεσαι:
«Δεν είμαι καλά.»
Αλλά:
«Υποθέτω ότι έτσι είναι απλώς η ζωή πλέον.»
Ακριβώς εκεί αξίζει να σταματήσεις και να αναρωτηθείς:
«Πότε ήταν η τελευταία φορά που αισθάνθηκα πραγματικά ενδιαφέρον, χαρά ή προσμονή για κάτι;»
Η απάντηση δεν δίνει διάγνωση.
Μπορεί όμως να σου δείξει ότι κάτι έχει αλλάξει περισσότερο απ’ όσο είχες καταλάβει.
Συμπέρασμα
Ναι, είναι δυνατό η κατάθλιψη να μη βιώνεται κυρίως ως έντονη λύπη.
Μπορεί να μοιάζει περισσότερο με:
- κενό,
- απάθεια,
- ανηδονία,
- συναισθηματικό μούδιασμα,
- χρόνια κόπωση,
- ευερεθιστότητα,
- έλλειψη κινήτρου,
- απομόνωση.
Το πιο σημαντικό δεν είναι αν μπορείς να πεις:
«Είμαι λυπημένος.»
Αλλά αν παρατηρείς ότι για εβδομάδες έχει χαθεί κάτι σημαντικό από τον τρόπο που:
- αισθάνεσαι,
- ενδιαφέρεσαι,
- λειτουργείς,
- συνδέεσαι,
- απολαμβάνεις τη ζωή.
Το περιεχόμενο του Psychopolis έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί διάγνωση ή εξατομικευμένη θεραπευτική οδηγία. Αν συμπτώματα κατάθλιψης επιμένουν ή επηρεάζουν σημαντικά τη λειτουργικότητά σας, απευθυνθείτε σε κατάλληλο επαγγελματία υγείας.
