Υπάρχουν μέρες που απλώς δεν θέλουμε να κάνουμε τίποτα.
Θέλουμε να μείνουμε στον καναπέ, να ακυρώσουμε σχέδια, να μην απαντήσουμε σε κανέναν και να αφήσουμε τις υποχρεώσεις για αύριο.
Αυτό μπορεί να είναι απολύτως φυσιολογικό.
Το ερώτημα αλλάζει όταν το:
«σήμερα δεν έχω όρεξη»
γίνεται:
«εδώ και εβδομάδες δεν έχω διάθεση για τίποτα».
Όταν ακόμη και πράγματα που παλαιότερα έμοιαζαν εύκολα αρχίζουν να απαιτούν υπερβολική προσπάθεια, χρειάζεται να δούμε τι ακριβώς έχει χαθεί:
- η ενέργεια;
- το ενδιαφέρον;
- η ευχαρίστηση;
- η συγκέντρωση;
- η ελπίδα ότι αξίζει να κάνεις κάτι;
Η απάντηση βοηθά να καταλάβουμε τι μπορεί να συμβαίνει.
Γιατί δεν έχω διάθεση να κάνω τίποτα;
Δεν υπάρχει μία αιτία.
Μπορεί να σχετίζεται με:
- έλλειψη ύπνου,
- σωματική κόπωση,
- παρατεταμένο στρες,
- ψυχική εξάντληση,
- burnout,
- χαμηλή διάθεση,
- κατάθλιψη,
- ανηδονία,
- συναισθηματικό μούδιασμα,
- πένθος,
- μια περίοδο απογοήτευσης,
- ή ακόμη και σωματική κατάσταση που επηρεάζει την ενέργεια.
Γι’ αυτό η φράση «δεν έχω όρεξη» από μόνη της δεν αποτελεί διάγνωση.
Δεν έχω διάθεση ή δεν έχω ενέργεια;
Αυτά τα δύο συχνά μπερδεύονται.
Κάποιος μπορεί να θέλει:
- να βγει,
- να γυμναστεί,
- να δει φίλους,
αλλά να αισθάνεται ότι το σώμα του δεν έχει ενέργεια.
Ένας άλλος μπορεί να έχει αρκετή σωματική ενέργεια, αλλά να σκέφτεται:
«Δεν βλέπω κανέναν λόγο να κάνω κάτι.»
Στην πρώτη περίπτωση κυριαρχεί περισσότερο η κόπωση.
Στη δεύτερη μπορεί να κυριαρχεί η απώλεια κινήτρου ή ενδιαφέροντος.
Η κατάθλιψη μπορεί να περιλαμβάνει και τα δύο: τόσο απώλεια ενδιαφέροντος όσο και έντονη κόπωση ή χαμηλή ενέργεια.
«Θέλω να θέλω, αλλά δεν μπορώ»
Αυτή είναι μια πολύ χαρακτηριστική εμπειρία.
Δεν είναι πάντα:
«Δεν με νοιάζει.»
Μπορεί να είναι:
«Ξέρω ότι θα έπρεπε να θέλω να κάνω πράγματα. Απλώς δεν βρίσκω μέσα μου την ώθηση.»
Κάποιος μπορεί να θυμάται ότι παλαιότερα:
- περίμενε το Σαββατοκύριακο,
- ήθελε να ταξιδέψει,
- ανυπομονούσε να δει φίλους,
- είχε χόμπι,
- έκανε σχέδια,
και τώρα όλα μοιάζουν περισσότερο σαν υποχρέωση παρά σαν επιθυμία.
Αυτό μπορεί να σχετίζεται με ανηδονία, δηλαδή μειωμένη ικανότητα να βιώνουμε ενδιαφέρον ή ευχαρίστηση.
Είναι τεμπελιά;
Όχι απαραίτητα.
Η «τεμπελιά» είναι ένας πολύ απλοϊκός τρόπος να περιγράψουμε ένα σύνθετο σύμπτωμα.
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο:
«Δεν θέλω να κάνω αυτή την υποχρέωση γιατί προτιμώ κάτι άλλο.»
και στο:
«Δεν έχω διάθεση ούτε για πράγματα που κανονικά απολαμβάνω.»
Όταν κάποιος δεν έχει όρεξη:
- ούτε να δουλέψει,
- ούτε να διασκεδάσει,
- ούτε να δει ανθρώπους,
- ούτε να ασχοληθεί με κάτι που αγαπούσε,
τότε το θέμα δεν είναι απλώς παραγωγικότητα.
Μπορεί να είναι κατάθλιψη χωρίς να νιώθω λυπημένος;
Ναι.
Η κατάθλιψη δεν σημαίνει μόνο κλάμα ή έντονη θλίψη.
Μπορεί να εκδηλωθεί ως:
- κενό,
- απάθεια,
- χαμηλή ενέργεια,
- απώλεια ενδιαφέροντος,
- δυσκολία συγκέντρωσης,
- απομόνωση,
- διαταραχές ύπνου,
- έλλειψη κινήτρου.
Το NHS αναφέρει ότι η κατάθλιψη μπορεί να περιλαμβάνει απώλεια ενδιαφέροντος για πράγματα που κάποιος απολάμβανε, ενώ τα συμπτώματα μπορεί να επιμένουν για εβδομάδες ή μήνες και να επηρεάζουν σημαντικά τη λειτουργικότητα.
Άρα το:
«Δεν είμαι ακριβώς στεναχωρημένος. Απλώς δεν θέλω τίποτα.»
δεν αποκλείει την κατάθλιψη.
Δεν έχω διάθεση να δω κανέναν
Όταν μειώνεται η ψυχική ενέργεια, οι κοινωνικές επαφές μπορεί να αρχίσουν να μοιάζουν κουραστικές.
Μπορεί να σκέφτεσαι:
- «δεν έχω τι να πω»,
- «δεν θέλω να προσποιούμαι ότι είμαι καλά»,
- «θέλω απλώς να μείνω μόνος»,
- «θα περάσω καλύτερα σπίτι».
Μια μικρή περίοδος απομόνωσης μπορεί να είναι φυσιολογική.
Όμως η παρατεταμένη απόσυρση μπορεί να δημιουργήσει έναν δεύτερο κύκλο:
λιγότερη επαφή → λιγότερες θετικές εμπειρίες → ακόμη μεγαλύτερη απομόνωση.
Η κοινωνική απόσυρση και η απώλεια ενδιαφέροντος μπορούν επίσης να εμφανίζονται στην κατάθλιψη.
Δεν έχω διάθεση ούτε να σηκωθώ από το κρεβάτι
Εδώ έχει σημασία η ένταση.
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο:
«Θα ήθελα να χουζουρέψω λίγο περισσότερο.»
και:
«Το να σηκωθώ, να κάνω ντους και να ντυθώ μοιάζει τεράστια προσπάθεια.»
Σε πιο σοβαρή κατάθλιψη, ακόμη και μικρές καθημερινές δραστηριότητες μπορεί να απαιτούν πολύ περισσότερη προσπάθεια από το συνηθισμένο.
Αν δυσκολεύεσαι συστηματικά να:
- σηκωθείς,
- φας,
- φροντίσεις την υγιεινή σου,
- πας στη δουλειά,
- ανταποκριθείς σε βασικές υποχρεώσεις,
τότε δεν μιλάμε απλώς για «έλλειψη motivation».
Burnout ή κατάθλιψη;
Μπορούν να μοιάζουν πολύ.
Το burnout συνδέεται συνήθως περισσότερο με παρατεταμένη πίεση, συχνά γύρω από εργασία ή φροντίδα άλλων.
Κάποιος μπορεί να αισθάνεται:
- εξαντλημένος,
- κυνικός,
- αποστασιοποιημένος,
- λιγότερο αποτελεσματικός.
Η κατάθλιψη τείνει να επηρεάζει ευρύτερα τη ζωή.
Για παράδειγμα:
αν λες:
«Δεν αντέχω άλλο τη δουλειά μου, αλλά όταν φεύγω και είμαι με φίλους νιώθω καλά»
η εικόνα είναι διαφορετική από:
«Δεν θέλω ούτε δουλειά, ούτε φίλους, ούτε διακοπές, ούτε τίποτα.»
Δεν είναι πάντα δυνατό να διαχωριστούν χωρίς αξιολόγηση, και μπορούν φυσικά να συνυπάρχουν.
Ανηδονία ή έλλειψη διάθεσης;
Η ανηδονία αφορά περισσότερο:
«Δεν απολαμβάνω τίποτα.»
Η έλλειψη motivation αφορά περισσότερο:
«Δεν μπορώ να ξεκινήσω τίποτα.»
Και τα δύο μπορούν να εμφανίζονται μαζί.
Κάποιος μπορεί να μη θέλει να πάει σε μια έξοδο και, όταν τελικά πάει, να μην τη χαρεί ιδιαίτερα.
→ Εσωτερικός σύνδεσμος: Ανηδονία: όταν δεν νιώθεις χαρά ή ευχαρίστηση από τίποτα
Συναισθηματικό μούδιασμα ή έλλειψη διάθεσης;
Στο συναισθηματικό μούδιασμα το κύριο χαρακτηριστικό είναι ότι:
«δεν νιώθω έντονα σχεδόν τίποτα».
Δεν αφορά μόνο την επιθυμία να κάνεις πράγματα.
Μπορεί να αφορά:
- χαρά,
- λύπη,
- ενθουσιασμό,
- θυμό,
- αγάπη,
- συγκίνηση.
→ Εσωτερικός σύνδεσμος: Συναισθηματικό μούδιασμα: γιατί νιώθω ότι δεν αισθάνομαι τίποτα;
Γιατί ακόμη και μικρές δουλειές μοιάζουν βουνό;
Όταν υπάρχει ψυχική εξάντληση ή κατάθλιψη, η δυσκολία δεν αφορά μόνο το «θέλω».
Μπορεί να επηρεάζονται:
- η συγκέντρωση,
- η λήψη αποφάσεων,
- η έναρξη μιας ενέργειας,
- η ικανότητα οργάνωσης,
- η ψυχοκινητική ταχύτητα.
Η κατάθλιψη μπορεί να συνοδεύεται από κόπωση, δυσκολία συγκέντρωσης και ακόμη και επιβράδυνση της κίνησης ή της σκέψης.
Γι’ αυτό ένα απλό:
«σήκω και κάν’ το»
μπορεί να είναι πολύ λιγότερο απλό από όσο ακούγεται.
Γιατί περιμένω να μου έρθει η όρεξη αλλά δεν έρχεται;
Επειδή πολλές φορές έχουμε μάθει να θεωρούμε ότι η σειρά είναι:
διάθεση → δράση → αποτέλεσμα.
Δηλαδή:
«Όταν νιώσω καλύτερα, θα βγω.»
«Όταν έχω motivation, θα γυμναστώ.»
«Όταν μου έρθει όρεξη, θα τακτοποιήσω το σπίτι.»
Όμως όταν υπάρχει χαμηλή διάθεση, συχνά λειτουργεί καλύτερα η αντίστροφη σειρά:
μικρή δράση → μικρή εμπειρία ανταμοιβής → πιθανή αλλαγή διάθεσης.
Αυτή είναι μια βασική ιδέα της συμπεριφορικής ενεργοποίησης, μιας θεραπευτικής προσέγγισης που περιλαμβάνεται στις παρεμβάσεις για την κατάθλιψη. Το NICE αναφέρει καλή τεκμηρίωση για behavioural activation, τόσο ατομική όσο και ομαδική.
Το πιο συχνό λάθος: να βάζεις πολύ μεγάλο στόχο
Αν έχεις μηδενική διάθεση και ο στόχος είναι:
«Από αύριο θα γυμνάζομαι μία ώρα κάθε μέρα, θα βλέπω κόσμο, θα τρώω τέλεια και θα ξυπνάω στις 7.»
το πιθανότερο είναι να μην ξεκινήσεις καν.
Πιο χρήσιμος στόχος μπορεί να είναι:
«Θα κάνω ντους.»
ή:
«Θα περπατήσω 10 λεπτά.»
ή:
«Θα απαντήσω σε ένα μήνυμα.»
ή:
«Θα βγω μέχρι το περίπτερο.»
Όχι επειδή αυτά λύνουν το πρόβλημα.
Αλλά επειδή όταν η ενεργοποίηση είναι πολύ χαμηλή, η πρώτη νίκη πρέπει να είναι τόσο μικρή ώστε να είναι πραγματοποιήσιμη.
Μην ρωτάς «τι έχω όρεξη να κάνω;»
Μερικές φορές μια καλύτερη ερώτηση είναι:
«Ποιο είναι το μικρότερο πράγμα που θα με έκανε να αισθανθώ 2% καλύτερα μετά;»
Για παράδειγμα:
- ένα ντους,
- καθαρά ρούχα,
- 10 λεπτά έξω,
- λίγο φαγητό,
- ένα τηλεφώνημα,
- να ανοίξεις το παράθυρο,
- να τακτοποιήσεις ένα μόνο σημείο του δωματίου.
Η χαμηλή διάθεση μας σπρώχνει να σκεφτόμαστε σε όρους:
όλα ή τίποτα.
Η επαναφορά συνήθως γίνεται περισσότερο με:
λίγο → λίγο → λίγο περισσότερο.
Πρέπει να πιέζω τον εαυτό μου;
Όχι με την έννοια:
«Είσαι τεμπέλης, σήκω.»
Αλλά ούτε και να υπακούς σε κάθε παρόρμηση αποφυγής.
Ένας πιο χρήσιμος τρόπος είναι:
«Αναγνωρίζω ότι δεν έχω διάθεση. Θα κάνω όμως ένα μικρό πράγμα και μετά θα δω πώς είμαι.»
Ο στόχος δεν είναι να αγνοήσεις ότι κουράστηκες.
Είναι να ξεχωρίσεις πότε χρειάζεσαι πραγματικά ξεκούραση και πότε η πλήρης αδράνεια αρχίζει να τροφοδοτεί το πρόβλημα.
Ξεκούραση ή αποφυγή;
Ένας πρακτικός τρόπος να το διακρίνεις:
Η ξεκούραση
Μετά από λίγο χρόνο σε κάνει να αισθάνεσαι:
- πιο καθαρός νοητικά,
- πιο ήρεμος,
- λίγο πιο ενεργητικός.
Η αποφυγή
Συχνά σε αφήνει:
- πιο βαρύ,
- πιο ένοχο,
- πιο αγχωμένο,
- με ακόμη λιγότερη διάθεση να ξεκινήσεις.
Το να περάσεις ένα απόγευμα στον καναπέ δεν είναι πρόβλημα.
Το να περνούν εβδομάδες όπου όλη σου η ζωή μικραίνει γύρω από τον καναπέ είναι διαφορετικό.
Τι να κάνω σήμερα αν δεν έχω διάθεση για τίποτα;
Μπορείς να ξεκινήσεις από πέντε πολύ απλά πράγματα:
- Φάε κάτι και πιες νερό.
- Κάνε ένα ντους ή πλύνε το πρόσωπό σου.
- Βγες για 5–10 λεπτά έξω.
- Κάνε μία μόνο μικρή υποχρέωση.
- Μίλα με έναν άνθρωπο αντί να εξαφανιστείς από όλους.
Δεν χρειάζεται να αισθανθείς υπέροχα μετά.
Αρκεί να σπάσεις για λίγο την ακινησία.
Και αν κάνω κάτι αλλά δεν αισθανθώ καλύτερα;
Αυτό είναι σημαντικό.
Μην μετατρέψεις κάθε δραστηριότητα σε τεστ:
«Πήγα βόλτα και δεν ένιωσα χαρά, άρα τίποτα δεν λειτουργεί.»
Όταν υπάρχει ανηδονία ή κατάθλιψη, η ανταμοιβή μπορεί να επιστρέφει σταδιακά.
Το πρώτο αποτέλεσμα μπορεί απλώς να είναι:
«Έκανα κάτι αντί να μείνω όλη μέρα στο κρεβάτι.»
Και αυτό έχει αξία.
Μήπως χρειάζομαι απλώς διακοπές;
Μερικές φορές ναι.
Αλλά υπάρχει μια χρήσιμη ερώτηση:
Όταν απομακρύνομαι από τις υποχρεώσεις, επιστρέφει η διάθεση;
Αν στις διακοπές:
- χαίρεσαι,
- έχεις ενέργεια,
- θέλεις να εξερευνήσεις,
- κοινωνικοποιείσαι,
τότε ίσως η καθημερινή πίεση παίζει πολύ μεγάλο ρόλο.
Αν όμως ακόμη και σε ένα περιβάλλον χωρίς υποχρεώσεις αισθάνεσαι:
«δεν θέλω να κάνω τίποτα»
τότε αξίζει να κοιτάξεις βαθύτερα.
Μπορεί να υπάρχει σωματική αιτία;
Ναι.
Η επίμονη κόπωση και έλλειψη ενέργειας δεν πρέπει πάντα να αποδίδονται στην ψυχολογία.
Ανάλογα με τα συμπτώματα και το ιστορικό, ένας γιατρός μπορεί να εξετάσει παράγοντες όπως:
- αναιμία,
- προβλήματα θυρεοειδούς,
- διαταραχές ύπνου,
- παρενέργειες φαρμάκων,
- άλλες σωματικές παθήσεις.
Αν λοιπόν υπάρχει έντονη ή νέα σωματική εξάντληση, χρειάζεται να εξεταστεί συνολικά.
Πότε πρέπει να ζητήσω βοήθεια;
Αξίζει να απευθυνθείς σε επαγγελματία όταν:
- η κατάσταση επιμένει για αρκετές εβδομάδες,
- έχεις χάσει ενδιαφέρον για σχεδόν όλα,
- δυσκολεύεσαι να δουλέψεις ή να σπουδάσεις,
- απομονώνεσαι,
- ο ύπνος ή η όρεξή σου έχουν αλλάξει σημαντικά,
- νιώθεις ότι τίποτα δεν έχει νόημα,
- δυσκολεύεσαι ακόμη και με βασική αυτοφροντίδα.
Η κατάθλιψη μπορεί να διαρκεί εβδομάδες ή μήνες και να επηρεάζει σημαντικά την εργασία, την κοινωνική ζωή και την οικογένεια.
Αν υπάρχουν σκέψεις αυτοτραυματισμού, αυτοκτονίας ή ότι δεν θέλεις να ζεις, χρειάζεται άμεση επαγγελματική βοήθεια.
Μερικές φορές δεν χρειάζεται να ξαναβρείς τον παλιό σου εαυτό
Υπάρχει και κάτι ακόμη.
Όταν κάποιος περνά πολύ καιρό χωρίς διάθεση, συχνά σκέφτεται:
«Θέλω απλώς να γίνω όπως ήμουν παλιά.»
Αλλά μερικές φορές η δουλειά δεν είναι να επιστρέψεις ακριβώς εκεί.
Ίσως χρειάζεται να αναρωτηθείς:
- Μου άρεσε πραγματικά η ζωή που είχα;
- Ή απλώς λειτουργούσα συνέχεια;
- Έχω εξαντληθεί από πράγματα που θεωρούσα φυσιολογικά;
- Υπάρχουν ανάγκες που αγνοώ εδώ και πολύ καιρό;
- Αυτό που λέω «δεν έχω motivation» μήπως είναι και μήνυμα ότι κάτι χρειάζεται να αλλάξει;
Η χαμηλή διάθεση δεν είναι πάντα σοφή καθοδήγηση.
Αλλά ούτε και κάθε έλλειψη διάθεσης πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν εχθρός που πρέπει απλώς να νικηθεί.
Μερικές φορές χρειάζεται να καταλάβουμε τι ακριβώς μας έχει αδειάσει.
Συμπέρασμα
Το «δεν έχω διάθεση να κάνω τίποτα» μπορεί να σημαίνει πολλά διαφορετικά πράγματα.
Μπορεί να είναι:
- κούραση,
- ανάγκη για ξεκούραση,
- burnout,
- χαμηλή διάθεση,
- ανηδονία,
- συναισθηματικό μούδιασμα,
- κατάθλιψη.
Η βασική ερώτηση είναι:
Πόσο καιρό συμβαίνει και πόσο έχει μικρύνει τη ζωή μου;
Αν πρόκειται για μία δύσκολη ημέρα, ίσως χρειάζεσαι απλώς χώρο.
Αν όμως εβδομάδες περνούν και τίποτα δεν σε τραβά, δεν χρειάζεται να περιμένεις παθητικά να επιστρέψει από μόνο του το motivation.
Μερικές φορές η πρώτη αλλαγή δεν είναι:
«θέλω να κάνω κάτι».
Είναι:
«δεν θέλω, αλλά θα κάνω ένα μικρό βήμα έτσι κι αλλιώς».
Το περιεχόμενο του Psychopolis έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί διάγνωση ή εξατομικευμένη θεραπευτική οδηγία. Επίμονη απώλεια ενδιαφέροντος, ενέργειας ή λειτουργικότητας χρειάζεται αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία υγείας.
