Γιατί φοβάμαι τόσο πολύ να οδηγήσω;
Δεν υπάρχει ένας λόγος.
Δύο άνθρωποι μπορεί να λένε:
«Φοβάμαι την οδήγηση»
αλλά στην πραγματικότητα να φοβούνται εντελώς διαφορετικά πράγματα.
Ο ένας μπορεί να φοβάται το ατύχημα.
Ο άλλος μπορεί να φοβάται μήπως πάθει κρίση πανικού.
Ένας τρίτος μπορεί να μην εμπιστεύεται τις οδηγικές του ικανότητες.
Και ένας τέταρτος μπορεί να φοβάται περισσότερο την αντίδραση των άλλων οδηγών όταν κάνει λάθος.
Η κατανόηση του τι ακριβώς φοβάμαι είναι συχνά το πρώτο σημαντικό βήμα.
Φοβάμαι ότι θα προκαλέσω ατύχημα
Ένας από τους πιο συχνούς φόβους είναι:
«Κι αν κάνω ένα λάθος και σκοτώσω κάποιον;»
Φυσικά η οδήγηση έχει πραγματικούς κινδύνους.
Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να αισθάνεται κάποιος ότι κάθε μικρό λάθος είναι πιθανό να οδηγήσει σε καταστροφή.
Ο φόβος μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική παρακολούθηση:
- των καθρεφτών,
- των άλλων αυτοκινήτων,
- των πεζών,
- των ήχων,
- του τιμονιού,
- της ταχύτητας.
Έτσι, αντί η προσοχή να λειτουργεί φυσιολογικά, ο οδηγός βρίσκεται σε κατάσταση συνεχούς συναγερμού.
Φοβάμαι μήπως πάθω κρίση πανικού ενώ οδηγώ
Για αρκετούς ανθρώπους το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι:
«Φοβάμαι το αυτοκίνητο.»
Είναι:
«Φοβάμαι τι θα συμβεί αν αρχίσω να πανικοβάλλομαι ενώ δεν μπορώ να φύγω.»
Μπορεί να εμφανιστούν:
- ταχυκαρδία,
- ζάλη,
- δύσπνοια,
- τρέμουλο,
- μούδιασμα,
- αίσθηση ότι «δεν είμαι εδώ»,
- φόβος λιποθυμίας,
- φόβος ότι θα χάσω τον έλεγχο.
Και τότε δημιουργείται ένας δεύτερος φόβος:
«Αν μου συμβεί αυτό στο τιμόνι, τι θα κάνω;»
Όταν ο φόβος αφορά περισσότερο το ότι δεν θα υπάρχει εύκολη έξοδος ή βοήθεια, μπορεί να υπάρχει σύνδεση και με αγοραφοβικά συμπτώματα.
Φοβάμαι την εθνική οδό
Η εθνική είναι πολύ συχνό trigger.
Μπορεί να φοβάσαι:
- την υψηλή ταχύτητα,
- την αλλαγή λωρίδας,
- τα φορτηγά,
- την προσπέραση,
- το ότι δεν μπορείς να σταματήσεις αμέσως,
- την αίσθηση ότι «πρέπει να συνεχίσω μέχρι την επόμενη έξοδο».
Για κάποιον που φοβάται τον εγκλωβισμό, η εθνική μπορεί να μοιάζει ιδιαίτερα δύσκολη.
Για κάποιον άλλο, το trigger μπορεί να είναι αποκλειστικά η ταχύτητα.
Φοβάμαι να οδηγήσω μόνος μου
Μερικοί άνθρωποι οδηγούν σχετικά άνετα όταν δίπλα τους βρίσκεται:
- σύντροφος,
- γονιός,
- φίλος,
- εκπαιδευτής οδήγησης,
αλλά πανικοβάλλονται όταν πρέπει να οδηγήσουν μόνοι.
Αυτό συχνά δείχνει ότι το άλλο άτομο έχει αρχίσει να λειτουργεί σαν σήμα ασφάλειας.
Η σκέψη γίνεται:
«Αν συμβεί κάτι, θα υπάρχει κάποιος να με βοηθήσει.»
Αυτό είναι κατανοητό.
Όμως, όταν δεν δοκιμάζουμε ποτέ να οδηγήσουμε χωρίς αυτό το «στήριγμα», μπορεί να μην έχουμε την ευκαιρία να μάθουμε:
«Μπορώ να το διαχειριστώ και μόνος μου.»
Φοβάμαι να οδηγήσω ενώ έχω δίπλωμα
Είναι πολύ πιο συχνό απ’ όσο νομίζουν οι περισσότεροι.
Το δίπλωμα σημαίνει ότι κάποιος απέκτησε τις απαιτούμενες δεξιότητες για να περάσει την εξέταση.
Δεν σημαίνει ότι απέκτησε αυτόματα:
- αυτοπεποίθηση,
- εμπειρία,
- άνεση με κάθε δρόμο,
- ψυχραιμία σε κάθε κατάσταση.
Αν μάλιστα μετά το δίπλωμα κάποιος οδηγήσει ελάχιστα, η αυτοπεποίθηση μπορεί να μειωθεί ακόμη περισσότερο.
Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ο κύκλος:
Δεν οδηγώ → νιώθω λιγότερο έμπειρος → φοβάμαι περισσότερο → οδηγώ ακόμη λιγότερο.
Φόβος οδήγησης μετά από ατύχημα
Ο φόβος μπορεί να εμφανιστεί μετά από:
- τροχαίο ατύχημα,
- παραλίγο ατύχημα,
- σοβαρό συμβάν που είδε κάποιος στον δρόμο,
- ή τραυματισμό αγαπημένου ανθρώπου.
Μετά από ένα πραγματικό ατύχημα, το νευρικό σύστημα έχει έναν πολύ συγκεκριμένο λόγο να βρίσκεται σε επιφυλακή.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο εγκέφαλος γενικεύει:
«Αφού συνέβη μία φορά, κάθε οδήγηση είναι επικίνδυνη.»
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχουν και μετατραυματικά συμπτώματα.
Φοβάμαι ότι δεν οδηγώ αρκετά καλά
Δεν είναι όλος ο φόβος φοβία.
Μερικές φορές υπάρχει πραγματική έλλειψη εμπειρίας.
Κάποιος μπορεί να δυσκολεύεται:
- στο παρκάρισμα,
- στις αλλαγές λωρίδας,
- στις ανηφόρες,
- στις διασταυρώσεις,
- στην κίνηση,
- στους στενούς δρόμους.
Σε αυτή την περίπτωση η λύση δεν είναι μόνο ψυχολογική.
Μερικά επιπλέον μαθήματα με έμπειρο εκπαιδευτή μπορούν να αυξήσουν τις πραγματικές δεξιότητες και μαζί την αυτοπεποίθηση.
Το σημαντικό είναι να ξεχωρίσουμε:
«Δεν ξέρω ακόμη να κάνω καλά Χ»
από:
«Ξέρω να το κάνω, αλλά το άγχος με κάνει να πιστεύω ότι δεν μπορώ.»
Γιατί χειροτερεύει ο φόβος όσο αποφεύγω να οδηγώ;
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο.
Ας πούμε ότι πρέπει να οδηγήσεις μέχρι ένα μαγαζί.
Αισθάνεσαι έντονο άγχος.
Τελικά λες:
«Δεν πειράζει, θα πάρω ταξί.»
Και αμέσως αισθάνεσαι ανακούφιση.
Ο εγκέφαλος μαθαίνει:
«Ευτυχώς που δεν οδήγησα. Γλίτωσα τον κίνδυνο.»
Την επόμενη φορά το άγχος μπορεί να εμφανιστεί ακόμη νωρίτερα.
Έτσι δημιουργείται ο κύκλος:
φόβος → αποφυγή → ανακούφιση → ισχυρότερος φόβος.
Γιατί το «θα οδηγήσω όταν νιώσω έτοιμος» μπορεί να σε κρατήσει κολλημένο
Ακούγεται λογικό:
«Θα περιμένω να φύγει πρώτα ο φόβος και μετά θα οδηγήσω.»
Όμως στις φοβίες συχνά συμβαίνει το αντίθετο.
Η αυτοπεποίθηση δεν έρχεται πάντα πριν από την πράξη.
Πολλές φορές δημιουργείται μέσα από επαναλαμβανόμενες ασφαλείς εμπειρίες.
Δεν χρειάζεται λοιπόν να φτάσεις στο:
«Δεν φοβάμαι καθόλου.»
Ένας πιο ρεαλιστικός στόχος είναι:
«Φοβάμαι λίγο, αλλά μπορώ να κάνω αυτό το μικρό βήμα.»
Πώς ξεπερνιέται ο φόβος της οδήγησης;
Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία και ιδιαίτερα η σταδιακή έκθεση χρησιμοποιούνται συχνά για συγκεκριμένες φοβίες.
Η λογική δεν είναι:
«Μπες αύριο στην εθνική και ξεπέρασέ το.»
Η υπερβολικά μεγάλη έκθεση μπορεί απλώς να είναι τρομακτική.
Χτίζουμε μια σκάλα δυσκολίας.
Παράδειγμα σταδιακής έκθεσης στον φόβο οδήγησης
Βήμα 1
Κάθομαι στη θέση του οδηγού με το αυτοκίνητο παρκαρισμένο.
Βήμα 2
Βάζω μπροστά το αυτοκίνητο και μένω παρκαρισμένος.
Βήμα 3
Οδηγώ σε άδειο parking ή πολύ ήσυχο δρόμο.
Βήμα 4
Κάνω μια διαδρομή 5 λεπτών στη γειτονιά.
Βήμα 5
Κάνω την ίδια διαδρομή μόνος μου.
Βήμα 6
Οδηγώ σε δρόμο με λίγη περισσότερη κίνηση.
Βήμα 7
Οδηγώ για μεγαλύτερη απόσταση.
Βήμα 8
Δοκιμάζω έναν μικρό δρόμο υψηλότερης ταχύτητας.
Βήμα 9
Μπαίνω στην εθνική για μία έξοδο.
Βήμα 10
Κάνω μεγαλύτερη διαδρομή στην εθνική.
Η συγκεκριμένη σειρά φυσικά αλλάζει ανάλογα με το τι φοβάται ο κάθε άνθρωπος.
Πρέπει να περιμένω να πέσει το άγχος στο μηδέν;
Όχι.
Ο στόχος της έκθεσης δεν είναι να αποδείξεις:
«Δεν πρόκειται ποτέ να αγχωθώ.»
Ο στόχος είναι να μάθεις:
«Μπορώ να έχω άγχος και παρ’ όλα αυτά να λειτουργήσω.»
Με τον χρόνο, ο εγκέφαλος μπορεί να μάθει ότι η κατάσταση δεν απαιτεί τον συναγερμό που ενεργοποιούσε προηγουμένως.
Τι να κάνω πριν οδηγήσω;
Μερικά πράγματα μπορούν να βοηθήσουν:
- διάλεξε αρχικά γνώριμες διαδρομές,
- απέφυγε να ξεκινήσεις σε ώρα αιχμής,
- ρύθμισε κάθισμα και καθρέφτες πριν ξεκινήσεις,
- βάλε τη διαδρομή στο GPS από πριν,
- άφησε αρκετό χρόνο ώστε να μη βιάζεσαι,
- μην ξεκινήσεις με την πιο δύσκολη δυνατή διαδρομή.
Αυτά όμως πρέπει να λειτουργούν σαν βοήθεια εκμάθησης, όχι σαν απαραίτητες τελετουργίες χωρίς τις οποίες «δεν μπορώ να οδηγήσω».
Τι να κάνω αν με πιάσει πανικός ενώ οδηγώ;
Πρώτα από όλα, προτεραιότητα έχει η οδική ασφάλεια.
Αν αισθανθείς ότι το άγχος είναι τόσο έντονο ώστε δεν μπορείς να συνεχίσεις να οδηγείς με ασφάλεια:
- κράτησε την προσοχή σου στον δρόμο,
- μείωσε σταδιακά ταχύτητα όπου είναι ασφαλές,
- βρες κατάλληλο σημείο για να σταματήσεις,
- παρκάρισε με ασφάλεια.
Μόλις είσαι ασφαλής, προσπάθησε να θυμηθείς:
- η ταχυκαρδία είναι σύμπτωμα άγχους,
- η ένταση του πανικού ανεβαίνει και στη συνέχεια πέφτει,
- δεν χρειάζεται να πολεμήσεις κάθε αίσθηση.
Θα λιποθυμήσω από κρίση πανικού ενώ οδηγώ;
Ο φόβος λιποθυμίας είναι πολύ συχνός στις κρίσεις πανικού.
Το αίσθημα ζάλης όμως δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάποιος πρόκειται να λιποθυμήσει.
Παρόλα αυτά, αν κάποιος βιώνει πραγματική λιποθυμία, ανεξήγητες απώλειες συνείδησης, επιληπτικές κρίσεις ή άλλα συμπτώματα που μπορούν να επηρεάσουν την ασφαλή οδήγηση, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση πριν συνεχίσει.
Και αν κάνω λάθος;
Θα κάνεις.
Όπως κάνουν όλοι οι οδηγοί.
Η ασφαλής οδήγηση δεν απαιτεί:
μηδενικά λάθη.
Απαιτεί:
- προσοχή,
- τήρηση των κανόνων,
- κατάλληλη ταχύτητα,
- διορθώσεις όταν χρειάζονται.
Ένα από τα πράγματα που διατηρούν τον φόβο είναι η απαίτηση:
«Πρέπει να κάνω τα πάντα τέλεια.»
Γιατί φοβάμαι περισσότερο όταν κάποιος μου κορνάρει;
Το κορνάρισμα μπορεί να ενεργοποιήσει όχι μόνο φόβο ατυχήματος αλλά και φόβο αξιολόγησης:
«Όλοι βλέπουν ότι δεν ξέρω να οδηγώ.»
«Θα θυμώσουν μαζί μου.»
«Θα κάνω κάτι χειρότερο επειδή με πιέζουν.»
Τότε το άγχος μετατρέπεται σε performance anxiety.
Το πιο σημαντικό είναι:
δεν οδηγούμε για να ικανοποιήσουμε τον ανυπόμονο οδηγό πίσω μας.
Οδηγούμε σύμφωνα με τους κανόνες και τις πραγματικές συνθήκες του δρόμου.
Να βάζω πάντα κάποιον δίπλα μου;
Στην αρχή μπορεί να βοηθήσει.
Ιδιαίτερα αν επιστρέφεις στην οδήγηση μετά από μεγάλο διάστημα, ένας ήρεμος άνθρωπος ή ακόμη καλύτερα ένας εκπαιδευτής μπορεί να προσφέρει υποστήριξη.
Αλλά μακροπρόθεσμα χρειάζεται σταδιακά να δημιουργηθούν και εμπειρίες χωρίς συνοδό.
Διαφορετικά υπάρχει κίνδυνος ο εγκέφαλος να μάθει:
«Μπορώ να οδηγήσω μόνο όταν είναι κάποιος μαζί.»
Βοηθούν τα επιπλέον μαθήματα οδήγησης;
Ναι, ιδιαίτερα όταν μέρος του φόβου προέρχεται από πραγματική έλλειψη εξάσκησης.
Μπορούν να βοηθήσουν σε:
- αυτοκινητόδρομο,
- παρκάρισμα,
- κίνηση,
- αλλαγές λωρίδας,
- δύσκολες διασταυρώσεις,
- νυχτερινή οδήγηση.
Ένας καλός εκπαιδευτής μπορεί να προσφέρει κάτι που συχνά λείπει:
ασφαλή επανάληψη χωρίς κριτική.
Χρειάζομαι ψυχολόγο ή απλώς περισσότερη εξάσκηση;
Εξαρτάται.
Περισσότερη πρακτική μπορεί να αρκεί όταν:
- οδηγείς λίγο,
- έχεις χάσει την εξοικείωση,
- φοβάσαι συγκεκριμένες τεχνικές καταστάσεις.
Ψυχολογική υποστήριξη γίνεται ιδιαίτερα χρήσιμη όταν:
- αποφεύγεις συστηματικά την οδήγηση,
- παθαίνεις κρίσεις πανικού,
- έχεις τραυματική εμπειρία,
- το άγχος δεν μειώνεται παρά την εξάσκηση,
- ο φόβος περιορίζει σημαντικά τη ζωή σου.
Μπορεί κάποιος να ξεπεράσει πραγματικά τον φόβο της οδήγησης;
Ναι.
Και αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα αγαπήσει την οδήγηση.
Μπορεί απλώς να φτάσει στο:
«Δεν είναι η αγαπημένη μου δραστηριότητα, αλλά μπορώ να οδηγήσω όταν χρειάζεται.»
Για έναν άνθρωπο που σήμερα:
- δεν πηγαίνει μόνος στη δουλειά,
- εξαρτάται από άλλους,
- αποφεύγει ταξίδια,
- δεν μπαίνει σε αυτοκινητόδρομο,
αυτό μπορεί να σημαίνει τεράστια αλλαγή στην καθημερινότητά του.
Ένα διαφορετικό ερώτημα: φοβάσαι πραγματικά την οδήγηση ή το πώς θα νιώσεις οδηγώντας;
Αυτή είναι ίσως η πιο χρήσιμη ερώτηση.
Γιατί πολλές φορές ο άνθρωπος δεν φοβάται τόσο:
το αυτοκίνητο.
Φοβάται:
- την ταχυκαρδία,
- τη ζάλη,
- την αβεβαιότητα,
- το αίσθημα παγίδευσης,
- την πιθανότητα λάθους,
- την ευθύνη.
Και αυτό αλλάζει εντελώς το πώς αντιμετωπίζεται το πρόβλημα.
Αν ο πραγματικός φόβος είναι:
«Δεν θα αντέξω το άγχος μου»
τότε μέρος της δουλειάς είναι να μάθεις ότι το άγχος είναι δυσάρεστο χωρίς να σημαίνει αυτομάτως ότι είσαι ανίκανος να λειτουργήσεις.
Συμπέρασμα
Ο φόβος της οδήγησης δεν σημαίνει ότι κάποιος είναι «κακός οδηγός».
Μπορεί να προέρχεται από:
- έλλειψη εμπειρίας,
- κρίσεις πανικού,
- φόβο ατυχήματος,
- προηγούμενο τραύμα,
- φόβο απώλειας ελέγχου,
- φόβο αξιολόγησης,
- αγοραφοβικά συμπτώματα.
Το σημαντικό είναι να μη μετατραπεί η αποφυγή σε μόνιμη λύση.
Η αλλαγή συνήθως δεν έρχεται από μία τεράστια πράξη θάρρους.
Έρχεται από πολλά μικρά βήματα:
κάθομαι στο αυτοκίνητο → οδηγώ έναν ήσυχο δρόμο → κάνω μια μικρή διαδρομή → επαναλαμβάνω → προχωράω λίγο περισσότερο.
Δεν χρειάζεται πρώτα να εξαφανιστεί ο φόβος.
Χρειάζεται σταδιακά να μάθεις ότι ο φόβος δεν αποφασίζει πού μπορείς και πού δεν μπορείς να πας.
Αποποίηση ευθύνης
Το περιεχόμενο του Psychopolis έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί διάγνωση ή εξατομικευμένη θεραπευτική οδηγία. Αν το άγχος κατά την οδήγηση είναι έντονο, προκαλεί κρίσεις πανικού ή περιορίζει σημαντικά τη ζωή σας, μπορεί να είναι χρήσιμη η αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αν παρουσιάζετε λιποθυμίες, απώλεια συνείδησης ή άλλα συμπτώματα που μπορεί να επηρεάσουν την ασφαλή οδήγηση, χρειάζεται και ιατρική αξιολόγηση.
