Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή ή αλλιώς OCD. Έλεγξες ότι έκλεισες την πόρτα.
Έφυγες.
Μετά ήρθε η σκέψη:
«Κι αν δεν την έκλεισα;»
Γυρίζεις και ελέγχεις.
Είναι κλειστή.
Για λίγα λεπτά ηρεμείς.
Ύστερα εμφανίζεται:
«Ναι, αλλά κοίταξα πραγματικά ή το θυμάμαι λάθος;»
Και ξαναγυρίζεις.
Για έναν άλλο άνθρωπο το OCD μπορεί να μην έχει καμία σχέση με πόρτες.
Μπορεί να είναι:
«Κι αν κάνω κακό στο παιδί μου;»
«Κι αν έχω κάποια σοβαρή ασθένεια και δεν το έχουν βρει;»
«Κι αν τελικά δεν αγαπάω τον σύντροφό μου;»
«Κι αν είπα κάτι προσβλητικό πριν από τρία χρόνια;»
«Κι αν αυτή η σκέψη σημαίνει ότι είμαι κακός άνθρωπος;»
Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που πρέπει να καταλάβουμε για την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή:
το OCD δεν είναι διαταραχή καθαριότητας. Είναι κυρίως μια διαταραχή αμφιβολίας, φόβου, αβεβαιότητας και καταναγκαστικής προσπάθειας να αποκτήσουμε βεβαιότητα.
Τι είναι η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή;
Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (Obsessive-Compulsive Disorder – OCD) είναι μια ψυχική διαταραχή στην οποία ένα άτομο μπορεί να βιώνει:
- ιδεοληψίες,
- καταναγκασμούς,
- ή και τα δύο.
Οι ιδεοληψίες είναι επαναλαμβανόμενες και ανεπιθύμητες:
- σκέψεις,
- εικόνες,
- παρορμήσεις,
- αμφιβολίες
που προκαλούν άγχος ή έντονη δυσφορία.
Οι καταναγκασμοί είναι συμπεριφορές ή νοητικές πράξεις που το άτομο αισθάνεται ότι πρέπει να κάνει για να:
- μειώσει το άγχος,
- αποκτήσει βεβαιότητα,
- «διορθώσει» μια σκέψη,
- ή αποτρέψει ένα φοβιστικό γεγονός. nhs.uk
Πώς λειτουργεί το OCD;
Ο βασικός κύκλος είναι συνήθως:
Ιδεοληψία → άγχος → καταναγκασμός → προσωρινή ανακούφιση → επιστροφή αμφιβολίας
Για παράδειγμα:
Ιδεοληψία
«Μήπως άφησα την κουζίνα αναμμένη;»
Άγχος
«Μπορεί να πάρει φωτιά το σπίτι.»
Καταναγκασμός
Ελέγχω την κουζίνα 5 φορές.
Ανακούφιση
«ΟΚ, είναι κλειστή.»
Νέα αμφιβολία
«Αλλά μήπως την ακούμπησα κατά λάθος μετά τον τελευταίο έλεγχο;»
Και ο κύκλος ξεκινά ξανά.
Η ανακούφιση που προκαλεί ο καταναγκασμός είναι ακριβώς ένας από τους λόγους που ο εγκέφαλος μαθαίνει να τον επαναλαμβάνει.
OCD δεν σημαίνει «είμαι λίγο ψυχαναγκαστικός»
Η λέξη «ψυχαναγκαστικός» χρησιμοποιείται συχνά χαλαρά:
«Έχω OCD με την τάξη.»
«Θέλω όλα να είναι ίσια.»
«Είμαι τελειομανής.»
Αυτό όμως δεν είναι απαραίτητα OCD.
Κάποιος μπορεί να:
- αγαπά την οργάνωση,
- θέλει καθαρό σπίτι,
- είναι τελειομανής,
- ταξινομεί πράγματα,
χωρίς να έχει ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή.
Στο OCD οι συμπεριφορές συνήθως δεν γίνονται απλώς επειδή «μου αρέσει έτσι».
Γίνονται επειδή υπάρχει:
- έντονη αμφιβολία,
- φόβος,
- δυσφορία,
- αίσθηση ότι «πρέπει» να γίνει κάτι.
Ποια είναι τα βασικά συμπτώματα του OCD;
Ιδεοληψίες
Μπορεί να αφορούν:
- μόλυνση και μικρόβια,
- φόβο ότι θα συμβεί κακό,
- φόβο ότι θα βλάψεις κάποιον,
- αμφιβολία αν έκανες κάτι λάθος,
- σεξουαλικές σκέψεις,
- θρησκευτικές ή ηθικές σκέψεις,
- φόβο απώλειας ελέγχου,
- ανάγκη για συμμετρία,
- υγεία,
- σχέσεις,
- ταυτότητα,
- γεγονότα του παρελθόντος. International OCD Foundation
Καταναγκασμοί
Μπορεί να περιλαμβάνουν:
- πλύσιμο,
- καθάρισμα,
- έλεγχο,
- μέτρημα,
- επανάληψη κινήσεων,
- τακτοποίηση,
- επαναλαμβανόμενη προσευχή,
- νοητική ανασκόπηση,
- reassurance,
- εξομολογήσεις,
- αποφυγή triggers. International OCD Foundation
Οι καταναγκασμοί μπορεί να είναι εντελώς αόρατοι
Αυτό είναι ένα από τα σημεία που συχνά χάνονται.
Μπορεί κάποιος να έχει OCD χωρίς κανένας γύρω του να τον βλέπει:
- να πλένεται,
- να ελέγχει πόρτες,
- να τακτοποιεί αντικείμενα.
Ο καταναγκασμός μπορεί να συμβαίνει αποκλειστικά μέσα στο μυαλό.
Για παράδειγμα:
«Ας ξανασκεφτώ ακριβώς τι είπα για να βεβαιωθώ ότι δεν πρόσβαλα κάποιον.»
«Ας ελέγξω πώς ένιωσα όταν είδα αυτή την εικόνα.»
«Θα επαναλάβω αυτή τη φράση στο μυαλό μου μέχρι να νιώσω σωστά.»
«Θα θυμηθώ ξανά όλη τη χθεσινή διαδρομή για να είμαι σίγουρος ότι δεν χτύπησα κάποιον.»
Αυτά είναι mental compulsions. International OCD Foundation
Ποιοι είναι οι «τύποι» του OCD;
Δεν υπάρχουν απαραίτητα επίσημοι, απολύτως ξεχωριστοί «τύποι» OCD.
Πιο σωστά μιλάμε για θεματικές ή μορφές εκδήλωσης.
Και ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να αλλάζει θέμα μέσα στη ζωή του.
1. OCD μόλυνσης και μικροβίων
Εδώ η ιδεοληψία μπορεί να είναι:
«Κι αν μολύνθηκα;»
«Κι αν μεταφέρω κάτι επικίνδυνο στο σπίτι;»
«Κι αν αρρωστήσει κάποιος εξαιτίας μου;»
Οι καταναγκασμοί μπορεί να περιλαμβάνουν:
- υπερβολικό πλύσιμο χεριών,
- πολύωρο μπάνιο,
- απολύμανση αντικειμένων,
- αλλαγές ρούχων,
- αποφυγή αγγίγματος,
- συγκεκριμένες «καθαρές» και «βρώμικες» ζώνες.
Δεν είναι πάντα φόβος μικροβίων.
Μπορεί να υπάρχει και συναισθηματική μόλυνση, δηλαδή φόβος ότι η επαφή με έναν άνθρωπο ή αντικείμενο μπορεί να μεταφέρει κάτι «κακό» ή ανεπιθύμητο. International OCD Foundation
2. Checking OCD – συνεχείς έλεγχοι
Μπορεί να περιλαμβάνει:
- κλειδαριές,
- φούρνο,
- βρύσες,
- ηλεκτρικές συσκευές,
- emails,
- εργασίες,
- μηνύματα.
Αλλά και πιο αφηρημένους ελέγχους:
«Μήπως χτύπησα κάποιον οδηγώντας;»
«Μήπως είπα κάτι κακό;»
«Μήπως έκανα λάθος στη δουλειά;»
Το πρόβλημα είναι ότι κάθε νέος έλεγχος μπορεί να κάνει την προηγούμενη μνήμη να φαίνεται λιγότερο αξιόπιστη.
3. Harm OCD – φόβος ότι θα κάνω κακό
Μπορεί να εμφανίζονται ανεπιθύμητες σκέψεις όπως:
«Κι αν μαχαιρώσω κάποιον;»
«Κι αν σπρώξω κάποιον;»
«Κι αν χάσω τον έλεγχο;»
Οι σκέψεις αυτές μπορεί να είναι εξαιρετικά τρομακτικές ακριβώς επειδή έρχονται σε αντίθεση με όσα θέλει το άτομο.
Μπορεί να ακολουθήσουν:
- αποφυγή μαχαιριών,
- αποφυγή παιδιών,
- έλεγχος συναισθημάτων,
- reassurance,
- νοητική ανάλυση.
Το να υπάρχει μια ανεπιθύμητη παρεμβατική σκέψη δεν σημαίνει από μόνο του πρόθεση να πραγματοποιηθεί.
4. Σεξουαλικές ιδεοληψίες
Οι παρεμβατικές σκέψεις μπορεί να περιλαμβάνουν σεξουαλικό περιεχόμενο που το άτομο:
- δεν θέλει,
- βρίσκει τρομακτικό,
- θεωρεί απαράδεκτο,
- φοβάται ότι «αποκαλύπτει» κάτι για εκείνο.
Τότε μπορεί να αρχίσει:
- να ελέγχει το σώμα του,
- να εξετάζει αν ένιωσε διέγερση,
- να συγκρίνει αντιδράσεις,
- να αναλύει αναμνήσεις.
Αυτός ο συνεχής έλεγχος συχνά μετατρέπεται σε καταναγκασμό.
5. Relationship OCD – OCD σχέσεων
Μπορεί να εμφανίζεται ως συνεχής αμφιβολία:
«Τον αγαπάω πραγματικά;»
«Είναι ο σωστός άνθρωπος;»
«Μήπως τον βρίσκω λιγότερο ελκυστικό;»
«Μήπως θα ήμουν πιο ευτυχισμένος αλλού;»
Όλοι μπορούν να έχουν αμφιβολίες για μια σχέση.
Στο OCD όμως η ανάγκη για βεβαιότητα μπορεί να οδηγήσει σε:
- πολύωρη ανάλυση,
- έλεγχο συναισθημάτων,
- σύγκριση με άλλους,
- reassurance,
- συνεχές «τεστάρισμα» της σχέσης. International OCD Foundation
6. Θρησκευτικό ή ηθικό OCD – scrupulosity
Μπορεί να υπάρχει υπερβολικός φόβος:
- αμαρτίας,
- βλασφημίας,
- ανηθικότητας,
- τιμωρίας,
- ότι κάποιος δεν είναι «αρκετά καλός άνθρωπος».
Καταναγκασμοί μπορεί να είναι:
- υπερβολική προσευχή,
- επαναλαμβανόμενη εξομολόγηση,
- reassurance από θρησκευτικούς ανθρώπους,
- συνεχής ηθικός έλεγχος.
Η διαφορά από μια φυσιολογική θρησκευτική πρακτική είναι η ένταση, η δυσφορία και ο καταναγκαστικός χαρακτήρας. International OCD Foundation
7. Symmetry / «just right» OCD
Εδώ το άτομο μπορεί να αισθάνεται ότι κάτι:
«δεν είναι σωστό».
Μπορεί να χρειάζεται:
- αντικείμενα σε συγκεκριμένη σειρά,
- συμμετρία,
- συγκεκριμένο αριθμό επαναλήψεων,
- κινήσεις μέχρι να υπάρξει «σωστή» αίσθηση.
Δεν υπάρχει πάντα συγκεκριμένος φόβος.
Μερικές φορές η ίδια η αίσθηση του «λάθος» είναι τόσο δυσάρεστη ώστε προκαλεί τον καταναγκασμό.
8. Health OCD – ιδεοληψίες για την υγεία
Μπορεί να υπάρχει συνεχής φόβος:
«Κι αν έχω κάτι σοβαρό;»
Και καταναγκασμοί όπως:
- έλεγχος σώματος,
- μέτρηση παλμών,
- Google,
- συνεχείς εξετάσεις,
- reassurance από γιατρούς.
Μπορεί να επικαλύπτεται με το άγχος υγείας, αλλά όταν η δομή είναι έντονα ιδεοληπτική και καταναγκαστική, μπορεί να εντάσσεται σε OCD.
9. False memory OCD – «κι αν έκανα κάτι και δεν το θυμάμαι;»
Ένα ιδιαίτερα βασανιστικό μοτίβο είναι:
«Κι αν έκανα κάτι τρομερό στο παρελθόν και απλώς δεν θυμάμαι σωστά;»
Το άτομο μπορεί να:
- ανακαλεί ξανά και ξανά μια ανάμνηση,
- εξετάζει λεπτομέρειες,
- ρωτά άλλους τι συνέβη,
- ψάχνει παλιά μηνύματα ή φωτογραφίες.
Όσο περισσότερο προσπαθεί να αποκτήσει τέλεια μνήμη, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνεται η αμφιβολία.
10. Real-event OCD
Εδώ υπάρχει πραγματικό γεγονός.
Ίσως κάποιος:
- είπε κάτι άσχημο,
- έκανε ένα λάθος,
- συμπεριφέρθηκε με τρόπο που σήμερα μετανιώνει.
Το OCD όμως μετατρέπει το γεγονός σε ατελείωτη ερώτηση:
«Τι σημαίνει αυτό για το ποιος είμαι;»
«Μήπως είμαι απαίσιος άνθρωπος;»
«Πρέπει να το εξομολογηθώ;»
«Πρέπει να βεβαιωθώ ότι με συγχώρεσαν;»
Το πρόβλημα δεν είναι ότι το γεγονός δεν συνέβη.
Είναι η καταναγκαστική προσπάθεια να αποκτηθεί απόλυτη ηθική βεβαιότητα.
11. Existential OCD
Μπορεί να περιλαμβάνει επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις:
«Κι αν τίποτα δεν είναι πραγματικό;»
«Πώς μπορώ να ξέρω ότι υπάρχω;»
«Ποιο είναι το νόημα της ζωής;»
Οι φιλοσοφικές ερωτήσεις φυσικά δεν είναι διαταραχή.
Στο OCD όμως η ερώτηση μπορεί να γίνει αδύνατο να αφεθεί αναπάντητη και να προκαλεί ώρες rumination. International OCD Foundation
Τι είναι το Pure O;
Ο όρος Pure O χρησιμοποιείται για ανθρώπους που φαίνεται να έχουν κυρίως ιδεοληψίες χωρίς εμφανείς καταναγκασμούς.
Αλλά ο όρος μπορεί να είναι παραπλανητικός.
Συχνά υπάρχουν καταναγκασμοί — απλώς είναι νοητικοί:
- rumination,
- mental checking,
- νοητική εξουδετέρωση,
- προσευχή,
- επανάληψη,
- reassurance,
- έλεγχος συναισθημάτων.
Γι’ αυτό ένας άνθρωπος μπορεί να φαίνεται εξωτερικά απολύτως ήρεμος ενώ μέσα στο κεφάλι του πραγματοποιούνται ώρες καταναγκασμών. International OCD Foundation
Τι είναι το reassurance και γιατί μπορεί να γίνει καταναγκασμός;
Παράδειγμα:
«Είσαι σίγουρος ότι δεν είμαι κακός άνθρωπος;»
Ακούς:
«Φυσικά.»
Ηρεμείς.
Δέκα λεπτά αργότερα:
«Ναι, αλλά είσαι πραγματικά σίγουρος;»
Η επαναλαμβανόμενη αναζήτηση διαβεβαίωσης μπορεί να γίνει καταναγκασμός.
Σήμερα μπορεί να περιλαμβάνει και digital reassurance:
- Google,
- forums,
- Reddit,
- AI,
- επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις για την ίδια αμφιβολία.
Η ανακούφιση είναι συχνά προσωρινή και η αμφιβολία επιστρέφει. International OCD Foundation
Γιατί το OCD θέλει απόλυτη βεβαιότητα;
Πολλές ιδεοληψίες έχουν από πίσω την ίδια απαίτηση:
«Πρέπει να ξέρω 100%.»
100% ότι:
- δεν θα κάνω κακό,
- είμαι υγιής,
- αγαπάω τον σύντροφό μου,
- είμαι καλός άνθρωπος,
- η πόρτα είναι κλειστή,
- η ανάμνησή μου είναι σωστή.
Αλλά σχεδόν τίποτα στη ζωή δεν μπορεί να αποδειχθεί με απόλυτη βεβαιότητα.
Έτσι το OCD μπορεί να θέτει μια ερώτηση που δεν μπορεί ποτέ να ικανοποιηθεί πλήρως.
Γιατί όσο περισσότερο σκέφτομαι κάτι, τόσο λιγότερο σίγουρος είμαι;
Επειδή η ανάλυση μπορεί να γίνει μέρος του προβλήματος.
Κάποιος σκέφτεται:
«Θα το λύσω μία τελευταία φορά.»
Αλλά μετά δημιουργείται:
- νέα λεπτομέρεια,
- νέα πιθανότητα,
- νέα αμφιβολία.
Η rumination μπορεί να μοιάζει με παραγωγική σκέψη, αλλά στο OCD συχνά λειτουργεί ως καταναγκασμός.
Τι είναι η thought-action fusion;
Ένας άνθρωπος μπορεί να νιώθει ότι:
«Αν το σκέφτηκα, ίσως θέλω να το κάνω.»
ή:
«Αν σκεφτώ κάτι κακό, μπορεί να συμβεί.»
Αυτό ονομάζεται συχνά thought-action fusion.
Η σκέψη όμως δεν είναι:
- πράξη,
- πρόθεση,
- χαρακτήρας,
- πρόβλεψη.
Η υπερεκτίμηση της σημασίας των σκέψεων θεωρείται σημαντικός γνωστικός μηχανισμός στο OCD. International OCD Foundation
OCD ή απλώς άγχος;
Το άγχος συνήθως αφορά πραγματικές ή πιθανές ανησυχίες:
«Θα πάει καλά η δουλειά;»
«Θα τα καταφέρω οικονομικά;»
Στο OCD η ανησυχία συχνά αποκτά διαφορετική ποιότητα:
«Κι αν έστειλα κατά λάθος ένα προσβλητικό μήνυμα χωρίς να το καταλάβω;»
και οδηγεί σε συγκεκριμένους κύκλους:
- obsession,
- compulsion,
- προσωρινή ανακούφιση.
Φυσικά μπορεί κάποιος να έχει και OCD και γενικευμένο άγχος.
OCD ή ψύχωση;
Συνήθως είναι πολύ διαφορετικές καταστάσεις.
Στο OCD ο άνθρωπος συχνά:
- αμφιβάλλει,
- φοβάται μια πιθανότητα,
- προσπαθεί να βεβαιωθεί ότι δεν ισχύει.
Για παράδειγμα:
«Κι αν έχω μολυνθεί;»
Στην ψύχωση μπορεί να υπάρχει πολύ πιο σταθερή πεποίθηση που δεν βιώνεται απλώς ως φοβιστική αμφιβολία.
Ωστόσο η εναισθησία στο OCD μπορεί να διαφέρει και η σωστή διάγνωση χρειάζεται επαγγελματική αξιολόγηση.
OCD και ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή προσωπικότητας: δεν είναι το ίδιο
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό.
Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD) και η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή Προσωπικότητας (OCPD) είναι διαφορετικές διαγνώσεις.
OCD
Χαρακτηρίζεται από:
- ανεπιθύμητες ιδεοληψίες,
- άγχος,
- καταναγκασμούς,
- τελετουργίες.
Το άτομο συνήθως δεν θέλει αυτές τις σκέψεις ή τους καταναγκασμούς.
OCPD
Χαρακτηρίζεται περισσότερο από:
- επίμονη ανάγκη για τάξη,
- τελειομανία,
- έλεγχο,
- ακαμψία,
- υπερβολική προσήλωση σε κανόνες και λεπτομέρειες.
Στην OCPD οι συμπεριφορές συχνά βιώνονται περισσότερο ως:
«Αυτός είναι ο σωστός τρόπος να γίνονται τα πράγματα.»
και όχι ως ανεπιθύμητες τελετουργίες που το άτομο προσπαθεί να αποφύγει. Merck Manuals
OCD δεν σημαίνει τελειομανία
Η τελειομανία μπορεί να εμφανίζεται στο OCD, αλλά δεν είναι συνώνυμη.
Στο OCD μπορεί να υπάρχει:
«Πρέπει να γράψω αυτή τη φράση ακριβώς σωστά, διαφορετικά κάτι κακό μπορεί να συμβεί.»
ή:
«Πρέπει να είμαι 100% σίγουρος ότι δεν υπάρχει κανένα λάθος.»
Η λειτουργία της συμπεριφοράς έχει μεγαλύτερη σημασία από το αν κάποιος απλώς θέλει να κάνει καλή δουλειά.
Η συσσώρευση πραγμάτων είναι OCD;
Όχι απαραίτητα.
Η διαταραχή συσσώρευσης (hoarding disorder) σήμερα θεωρείται ξεχωριστή διαταραχή και δεν πρέπει απλώς να παρουσιάζεται ως «τύπος OCD».
Μπορεί όμως:
- να συνυπάρχει με OCD,
- ή σε συγκεκριμένες περιπτώσεις η δυσκολία απόρριψης αντικειμένων να συνδέεται με OCD ιδεοληψίες.
Άρα το παλιό:
«Η συσσώρευση είναι ένας τύπος OCD»
είναι υπερβολικά απλοποιητικό.
Τι προκαλεί το OCD;
Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία.
Η σημερινή εικόνα δείχνει ότι μπορεί να εμπλέκεται συνδυασμός:
- γενετικής ευαλωτότητας,
- νευροβιολογικών παραγόντων,
- γνωστικών μηχανισμών,
- μαθημένων συμπεριφορών,
- περιβαλλοντικού στρες.
Το NIMH αναφέρει ότι γενετικοί και άλλοι βιολογικοί παράγοντες φαίνεται να συμβάλλουν, χωρίς να υπάρχει μία απλή αιτία που να εξηγεί όλες τις περιπτώσεις. National Institute of Mental Health
Το στρες προκαλεί OCD;
Το στρες μπορεί να:
- επιδεινώσει συμπτώματα,
- κάνει υπάρχουσες ιδεοληψίες πιο έντονες,
- συμπέσει με την έναρξη ενός επεισοδίου.
Αλλά δεν σημαίνει ότι το OCD είναι απλώς «πολύ στρες».
Οι παρεμβατικές σκέψεις προκαλούν OCD;
Όχι από μόνες τους.
Σχεδόν όλοι οι άνθρωποι μπορούν να έχουν παράξενες, δυσάρεστες ή ανεπιθύμητες σκέψεις.
Το σημαντικό είναι τι συμβαίνει μετά.
Για παράδειγμα:
«Τι παράξενη σκέψη.»
και συνεχίζω τη ζωή μου.
Εναντίον:
«Γιατί το σκέφτηκα; Μήπως σημαίνει κάτι; Πρέπει να το αναλύσω μέχρι να είμαι σίγουρος.»
Η δεύτερη αντίδραση μπορεί να δημιουργήσει τον κύκλο του OCD.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Δεν υπάρχει εξέταση αίματος ή απεικόνιση που να διαγιγνώσκει από μόνη της OCD.
Η αξιολόγηση βασίζεται σε:
- είδος ιδεοληψιών,
- είδος καταναγκασμών,
- χρόνο που καταλαμβάνουν,
- βαθμό δυσφορίας,
- επιβάρυνση της λειτουργικότητας,
- αποφυγές,
- επίπεδο εναισθησίας,
- άλλες ψυχικές ή σωματικές καταστάσεις.
Η διάγνωση χρειάζεται επίσης να ξεχωρίσει το OCD από άλλες καταστάσεις που μπορεί να μοιάζουν.
Πότε μια συνήθεια γίνεται καταναγκασμός;
Το ότι έλεγξες δύο φορές αν έκλεισες την πόρτα δεν σημαίνει OCD.
Πιο σημαντικές ερωτήσεις είναι:
- Νιώθω ότι πρέπει να το κάνω;
- Τι θα συμβεί αν προσπαθήσω να μην το κάνω;
- Το κάνω για να μειώσω συγκεκριμένο φόβο ή αμφιβολία;
- Πόσο χρόνο χάνω;
- Επηρεάζονται δουλειά, σχέσεις ή καθημερινότητα;
- Έχει αρχίσει να μεγαλώνει ο αριθμός των τελετουργιών;
Μπορεί το OCD να αλλάζει θέμα;
Ναι.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.
Κάποιος μπορεί στα 15 του να είχε φόβο:
- μικροβίων.
Στα 25:
- βλάβης άλλων.
Στα 30:
- υγείας.
Και αργότερα:
- σχέσεων.
Αν αντιμετωπίζουμε μόνο το συγκεκριμένο περιεχόμενο, μπορεί να χάσουμε τον κοινό μηχανισμό:
ανάγκη για βεβαιότητα + ιδεοληψία + καταναγκαστική προσπάθεια επίλυσης.
Πώς αντιμετωπίζεται το OCD;
Το OCD μπορεί να βελτιωθεί σημαντικά με κατάλληλη θεραπεία.
Οι κύριες τεκμηριωμένες προσεγγίσεις περιλαμβάνουν:
- CBT με ERP
- φαρμακευτική αγωγή, συνήθως SSRIs
- συνδυασμό των δύο σε ορισμένες περιπτώσεις. Nice
Τι είναι το ERP;
Exposure and Response Prevention σημαίνει:
Έκθεση και Παρεμπόδιση Αντίδρασης.
Αποτελεί βασικό μέρος της CBT για OCD. Nice
Exposure
Το άτομο έρχεται σταδιακά αντιμέτωπο με:
- trigger,
- φόβο,
- σκέψη,
- αβεβαιότητα.
Response Prevention
Και προσπαθεί να μην πραγματοποιήσει τον καταναγκασμό που συνήθως ακολουθεί.
Για παράδειγμα:
Ιδεοληψία:
«Κι αν δεν έκλεισα την πόρτα;»
ERP:
Κλείνω την πόρτα μία φορά και φεύγω χωρίς να επιστρέψω για νέο έλεγχο.
Το άγχος μπορεί αρχικά να αυξηθεί.
Αλλά το άτομο μαθαίνει κάτι νέο:
«Μπορώ να αισθάνομαι αβεβαιότητα χωρίς να κάνω τον καταναγκασμό.»
Το ERP σημαίνει ότι κάποιος πρέπει να κάνει κάτι επικίνδυνο;
Όχι.
Το ERP δεν σημαίνει πραγματική έκθεση σε επικίνδυνες καταστάσεις.
Ο στόχος είναι να περιοριστούν οι υπερβολικές συμπεριφορές ασφάλειας και να μάθει το άτομο να ανέχεται φυσιολογικά επίπεδα αβεβαιότητας.
Για παράδειγμα:
Δεν σημαίνει:
«Μην πλύνεις ποτέ τα χέρια σου.»
Σημαίνει να περιοριστεί το πλύσιμο που γίνεται καταναγκαστικά πέρα από τις φυσιολογικές ανάγκες υγιεινής.
Γιατί το reassurance μπορεί να χαλάει την ERP;
Επειδή κάποιος μπορεί να σταματήσει έναν εμφανή καταναγκασμό αλλά να τον αντικαταστήσει με:
«Πες μου ότι όλα θα πάνε καλά.»
Αν το reassurance χρησιμοποιείται κάθε φορά για να εξαφανιστεί η αβεβαιότητα, μπορεί να λειτουργεί σαν άλλος καταναγκασμός. International OCD Foundation
Τι φάρμακα χρησιμοποιούνται στο OCD;
Συχνά χρησιμοποιούνται αντικαταθλιπτικά της κατηγορίας SSRIs.
Ανάλογα με την περίπτωση μπορεί να χρησιμοποιηθούν φάρμακα όπως:
- σερτραλίνη,
- φλουοξετίνη,
- φλουβοξαμίνη,
- παροξετίνη,
- ή άλλες κατάλληλες επιλογές.
Χρησιμοποιείται επίσης σε ορισμένες περιπτώσεις η κλομιπραμίνη. Mayo Clinic
Η επιλογή:
- φαρμάκου,
- δόσης,
- διάρκειας,
- συνδυασμού
γίνεται από γιατρό.
Τα SSRIs δεν πρέπει να ξεκινούν, να αλλάζουν ή να διακόπτονται αυθαίρετα.
Πότε χρησιμοποιείται συνδυασμός θεραπείας και φαρμάκου;
Η επιλογή εξαρτάται από:
- τη βαρύτητα των συμπτωμάτων,
- τη λειτουργική επιβάρυνση,
- προηγούμενη θεραπεία,
- προτιμήσεις του ασθενούς.
Το NICE προτείνει CBT με ERP ή SSRI σε διαφορετικά επίπεδα σοβαρότητας, ενώ σε πιο σοβαρή λειτουργική επιβάρυνση μπορεί να χρησιμοποιηθεί συνδυασμός. Nice
Θεραπεύεται εντελώς το OCD;
Η πορεία διαφέρει.
Για πολλούς ανθρώπους η θεραπεία μπορεί να μειώσει σημαντικά:
- τον χρόνο των τελετουργιών,
- τη δυσφορία,
- τις αποφυγές,
- την επίδραση στην καθημερινότητα.
Ο στόχος δεν χρειάζεται να είναι:
«Δεν θα ξαναέχω ποτέ παράξενη σκέψη.»
Ένας πολύ πιο χρήσιμος στόχος είναι:
«Μπορώ να έχω αυτή τη σκέψη χωρίς να χρειάζεται να κάνω κάτι γι’ αυτήν.»
Γιατί η θεραπεία δεν προσπαθεί απλώς να αποδείξει ότι ο φόβος είναι παράλογος;
Επειδή το OCD μπορεί να μετατρέψει ακόμη και την ίδια τη λογική συζήτηση σε καταναγκασμό.
Παράδειγμα:
«Απόδειξέ μου ότι δεν πρόκειται ποτέ να χάσω τον έλεγχο.»
Αν ο θεραπευτής δώσει μία απόδειξη, το OCD μπορεί αμέσως να ρωτήσει:
«Ναι, αλλά τι γίνεται αν…;»
Γι’ αυτό μέρος της θεραπείας είναι η εκμάθηση ότι δεν χρειάζεται να απαντήσουμε σε κάθε αμφιβολία.
Τι δεν βοηθά συνήθως;
Όταν γίνεται καταναγκαστικά, μπορεί να συντηρεί το OCD:
- συνεχές Google,
- συνεχής αναζήτηση reassurance,
- ατελείωτη ανάλυση,
- συνεχείς εξομολογήσεις,
- αποφυγή όλων των triggers,
- προσπάθεια να ελέγξουμε κάθε σκέψη.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι αυτά «απαγορεύονται».
Το ερώτημα είναι:
«Τα κάνω για να ζήσω τη ζωή μου ή για να αποκτήσω προσωρινά 100% βεβαιότητα;»
Πώς μπορούν οι συγγενείς να βοηθήσουν;
Οι οικογένειες συχνά εμπλέκονται χωρίς να το καταλαβαίνουν.
Για παράδειγμα:
«Μαμά, είσαι σίγουρη ότι δεν έκανα κάτι κακό;»
«Ναι.»
Δέκα λεπτά μετά:
«100%;»
Η φυσική αντίδραση είναι να καθησυχάσουν.
Όμως όταν αυτό επαναλαμβάνεται δεκάδες φορές, μπορεί να γίνει μέρος του καταναγκασμού.
Το NICE αναφέρει ότι όταν οικογένεια ή φροντιστές έχουν εμπλακεί στους καταναγκασμούς ή στη reassurance, το θεραπευτικό πλάνο μπορεί να βοηθήσει στη σταδιακή μείωση αυτής της συμμετοχής. Nice
Μπορεί να υπάρχει OCD χωρίς να το καταλαβαίνουν οι άλλοι;
Απόλυτα.
Κάποιος μπορεί να:
- εργάζεται,
- κοινωνικοποιείται,
- χαμογελά,
- φαίνεται «φυσιολογικός»,
και ταυτόχρονα να περνά ώρες καθημερινά:
- αναλύοντας,
- ελέγχοντας αναμνήσεις,
- εξουδετερώνοντας σκέψεις,
- ζητώντας διαβεβαιώσεις.
Η εξωτερική εικόνα δεν δείχνει πάντα το πραγματικό φορτίο.
Πότε πρέπει να ζητήσω βοήθεια;
Αξίζει να μιλήσετε με κατάλληλο επαγγελματία όταν:
- οι ιδεοληψίες προκαλούν έντονη δυσφορία,
- οι τελετουργίες καταλαμβάνουν πολύ χρόνο,
- υπάρχουν αποφυγές,
- επηρεάζονται εργασία ή σπουδές,
- επηρεάζονται σχέσεις,
- ζητάτε συνεχώς reassurance,
- αισθάνεστε ότι δεν μπορείτε να σταματήσετε να αναλύετε.
Ιδανικά ο επαγγελματίας θα πρέπει να έχει γνώση και εμπειρία στην CBT με ERP, επειδή αποτελεί βασική τεκμηριωμένη θεραπεία για OCD. Nice
Μερικές φορές το OCD κρύβεται πίσω από τη φράση «απλώς θέλω να είμαι σίγουρος»
Αυτό ίσως είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της διαταραχής.
Το OCD δεν λέει πάντα:
«Κάνε μια τελετουργία.»
Μπορεί να λέει:
«Τσέκαρε άλλη μία φορά.»
«Σκέψου το λίγο περισσότερο.»
«Ρώτησέ τον μία τελευταία φορά.»
«Ψάξε άλλο ένα άρθρο.»
«Θυμήσου το γεγονός λίγο καλύτερα.»
«Βεβαιώσου.»
Και πάντα υπόσχεται:
«Μετά από αυτό θα ηρεμήσεις.»
Αλλά συνήθως εμφανίζεται μία ακόμη αμφιβολία.
Αυτός είναι ο λόγος που η θεραπεία δεν προσπαθεί να κερδίσει κάθε επιχείρημα με το OCD.
Μαθαίνει στον άνθρωπο ότι:
δεν χρειάζεται να απαντήσει σε κάθε ερώτηση που δημιουργεί ο εγκέφαλός του.
Συμπέρασμα
Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή είναι πολύ περισσότερο από:
- καθαριότητα,
- τάξη,
- τελειομανία.
Μπορεί να αφορά:
- μόλυνση,
- βλάβη,
- υγεία,
- σχέσεις,
- σεξουαλικότητα,
- θρησκεία,
- μνήμες,
- ηθική,
- ταυτότητα,
- ακόμη και το ίδιο το νόημα της ζωής.
Αλλά πίσω από διαφορετικά θέματα βρίσκεται συχνά ένας κοινός κύκλος:
αμφιβολία → φόβος → καταναγκασμός → προσωρινή ανακούφιση → νέα αμφιβολία.
Και η θεραπεία δουλεύει προς την αντίθετη κατεύθυνση:
αμφιβολία → αποδοχή της αβεβαιότητας → χωρίς καταναγκασμό → νέα μάθηση.
Δεν χρειάζεται να αποκτήσεις απόλυτη βεβαιότητα για όλα.
Στην πραγματικότητα, ένα σημαντικό μέρος της ελευθερίας από το OCD είναι ακριβώς να μάθεις ότι:
μπορείς να προχωράς ακόμη κι όταν ο εγκέφαλός σου ζητά μία απάντηση που δεν χρειάζεται να του δώσεις.
Αποποίηση ευθύνης
Το περιεχόμενο του Psychopolis έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί διάγνωση ή εξατομικευμένη θεραπευτική οδηγία. Η διάγνωση και θεραπεία OCD πρέπει να γίνεται από κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αν υπάρχουν πραγματικές σκέψεις ή σχέδιο αυτοτραυματισμού ή βλάβης άλλου ανθρώπου, χρειάζεται άμεση επαγγελματική βοήθεια.
