Γιατί σκέφτομαι πράγματα που δεν θέλω; Μπορεί να περπατάς στον δρόμο και ξαφνικά να σου έρθει μια σκέψη όπως:
«Κι αν πεταχτώ μπροστά στο αυτοκίνητο;»
Μπορεί να κρατάς ένα μωρό και να εμφανιστεί:
«Κι αν του κάνω κακό;»
Μπορεί να είσαι σε μια σχέση και να σκεφτείς:
«Κι αν τελικά δεν τον αγαπάω;»
Ή να βρίσκεσαι σε μια ήρεμη στιγμή και να έρθει μια βίαιη, σεξουαλική, βλάσφημη ή παράξενη εικόνα που σε κάνει να αναρωτηθείς:
«Γιατί το σκέφτηκα αυτό; Τι λέει αυτό για μένα;»
Αυτές είναι συχνά παρεμβατικές σκέψεις.
Και το σημαντικότερο είναι αυτό:
η ύπαρξή τους δεν είναι απόδειξη πρόθεσης.
Τι είναι οι παρεμβατικές σκέψεις;
Οι παρεμβατικές σκέψεις είναι ανεπιθύμητες και αυτόματες νοητικές εμπειρίες που μπορεί να εμφανίζονται ως:
- σκέψεις,
- εικόνες,
- παρορμήσεις,
- σενάρια,
- αμφιβολίες.
Το κοινό τους χαρακτηριστικό είναι ότι:
έρχονται χωρίς να τις επιλέγουμε.
Συχνά είναι ιδιαίτερα ενοχλητικές επειδή έρχονται σε σύγκρουση με:
- τις αξίες μας,
- την ηθική μας,
- την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας,
- αυτά που πραγματικά θέλουμε.
Γιατί μου έρχονται ακριβώς οι σκέψεις που φοβάμαι περισσότερο;
Επειδή ο εγκέφαλος δίνει μεγαλύτερη προσοχή σε ό,τι θεωρεί σημαντικό ή επικίνδυνο.
Αν μια σκέψη σε τρομάξει πολύ, ο εγκέφαλος μαθαίνει:
«Αυτό είναι σημαντικό. Πρέπει να το παρακολουθώ.»
Και τότε αρχίζει να εμφανίζεται πιο συχνά.
Για παράδειγμα:
«Κι αν χάσω τον έλεγχο και κάνω κακό;»
Αν η σκέψη σε σοκάρει, μπορεί να αρχίσεις να την ελέγχεις:
«Μήπως το θέλω στ’ αλήθεια;»
«Γιατί μου ήρθε;»
«Τι άνθρωπος είμαι;»
Και όσο περισσότερο την αναλύεις, τόσο περισσότερο παραμένει ενεργή.
Το ότι το σκέφτηκα σημαίνει ότι θέλω να το κάνω;
Όχι.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο.
Μια σκέψη δεν είναι:
- πρόθεση,
- επιθυμία,
- απόφαση,
- πράξη.
Ο εγκέφαλος παράγει τεράστιο αριθμό σκέψεων κάθε μέρα.
Οι περισσότερες περνούν και φεύγουν χωρίς να τους δίνουμε σημασία.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν μία σκέψη αποκτήσει ιδιαίτερο βάρος επειδή μας τρομάζει.
Γιατί οι παρεμβατικές σκέψεις είναι τόσο σοκαριστικές;
Συχνά επειδή είναι αντίθετες από αυτό που μας νοιάζει.
Ένας πολύ στοργικός γονιός μπορεί να τρομάξει περισσότερο από μια σκέψη βλάβης προς το παιδί.
Ένας άνθρωπος με ισχυρές ηθικές αξίες μπορεί να τρομάξει από μια βίαιη ή «ανήθικη» σκέψη.
Ένας θρησκευόμενος άνθρωπος μπορεί να τρομάξει από βλάσφημες σκέψεις.
Το άγχος προκύπτει ακριβώς επειδή:
«Αυτό δεν είμαι εγώ.»
Είναι φυσιολογικό να έχουμε παρεμβατικές σκέψεις;
Ναι.
Παρεμβατικές σκέψεις μπορεί να εμφανιστούν σε πολλούς ανθρώπους χωρίς να υπάρχει κάποια ψυχική διαταραχή.
Η διαφορά συνήθως βρίσκεται όχι τόσο στην ύπαρξη της σκέψης, αλλά στο:
- πόσο συχνά εμφανίζεται,
- πόσο την πιστεύουμε,
- πόσο την αναλύουμε,
- πόσο προσπαθούμε να την εξουδετερώσουμε,
- και πόσο επηρεάζει τη ζωή μας.
Παρεμβατικές σκέψεις και OCD
Στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, οι παρεμβατικές σκέψεις μπορεί να μετατραπούν σε ιδεοληψίες.
Η σκέψη προκαλεί έντονο άγχος και στη συνέχεια το άτομο προσπαθεί να μειώσει το άγχος με:
- τελετουργίες,
- ελέγχους,
- επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις,
- αποφυγές,
- νοητικές πράξεις.
Παράδειγμα:
Σκέψη:
«Κι αν χτύπησα κάποιον με το αυτοκίνητο χωρίς να το καταλάβω;»
Καταναγκασμός:
- γυρνάω πίσω να ελέγξω,
- κοιτάζω ειδήσεις,
- ελέγχω το αυτοκίνητο,
- ζητάω από κάποιον να με διαβεβαιώσει.
Η ανακούφιση έρχεται προσωρινά.
Και μετά η αμφιβολία επιστρέφει.
Το πρόβλημα δεν είναι πάντα η σκέψη — είναι η σημασία που της δίνεις
Δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν την ίδια περίεργη σκέψη.
Ο πρώτος λέει:
«Τι χαζή σκέψη ήταν αυτή.»
και συνεχίζει τη μέρα του.
Ο δεύτερος λέει:
«Γιατί μου ήρθε; Μήπως αυτό σημαίνει κάτι;»
και αρχίζει να την αναλύει για ώρες.
Η σκέψη ήταν ίδια.
Η σχέση με τη σκέψη ήταν διαφορετική.
Τι είναι η thought-action fusion;
Σε άγχος και OCD μπορεί να εμφανίζεται η πεποίθηση ότι:
«Αν σκέφτηκα κάτι, αυξάνεται η πιθανότητα να το κάνω.»
ή:
«Το να το σκέφτομαι είναι σχεδόν τόσο κακό όσο το να το κάνω.»
Αυτό ονομάζεται συχνά thought-action fusion.
Αλλά το ότι ο εγκέφαλος δημιουργεί ένα νοητικό σενάριο δεν σημαίνει ότι το άτομο θέλει να το πραγματοποιήσει.
Βίαιες παρεμβατικές σκέψεις
Μπορεί να περιλαμβάνουν εικόνες ή σκέψεις όπως:
- «Κι αν μαχαιρώσω κάποιον;»
- «Κι αν σπρώξω κάποιον από το μπαλκόνι;»
- «Κι αν χάσω τον έλεγχο;»
Αυτές οι σκέψεις μπορεί να προκαλούν τεράστιο φόβο.
Στο πλαίσιο OCD, το άτομο συνήθως δεν θέλει καθόλου να τις πραγματοποιήσει και ακριβώς γι’ αυτό τρομοκρατείται τόσο πολύ.
Σεξουαλικές παρεμβατικές σκέψεις
Μπορεί να αφορούν:
- ακατάλληλες σεξουαλικές εικόνες,
- αμφιβολίες για σεξουαλικό προσανατολισμό,
- φόβο ότι «με ελκύει κάτι που δεν θέλω»,
- σκέψεις που προκαλούν ντροπή.
Το ότι μια τέτοια σκέψη εμφανίστηκε δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη επιθυμίας ή ταυτότητας.
Θρησκευτικές ή βλάσφημες σκέψεις
Μερικοί άνθρωποι βιώνουν σκέψεις που θεωρούν:
- αμαρτωλές,
- βλάσφημες,
- προσβλητικές.
Αυτό μπορεί να προκαλέσει έντονη ενοχή και να οδηγήσει σε:
- υπερβολική προσευχή,
- εξομολογήσεις,
- νοητικές διορθώσεις,
- επανάληψη φράσεων.
Αυτό συχνά περιγράφεται ως scrupulosity, μια μορφή OCD με θρησκευτικό ή ηθικό περιεχόμενο.
Παρεμβατικές σκέψεις στις σχέσεις
Μπορεί να εμφανίζονται ως:
«Κι αν δεν τον αγαπάω πραγματικά;»
«Κι αν υπάρχει κάποιος καλύτερος;»
«Κι αν κάνω λάθος που είμαι σε αυτή τη σχέση;»
Όταν οι αμφιβολίες γίνονται συνεχείς και οδηγούν σε:
- έλεγχο συναισθημάτων,
- συνεχείς συγκρίσεις,
- reassurance,
- ανάλυση της σχέσης,
μπορεί να υπάρχει μοτίβο relationship OCD.
«Κι αν χάσω τον έλεγχο;»
Αυτό είναι μία από τις πιο κοινές παρεμβατικές φοβίες.
Το άτομο μπορεί να φοβάται:
- ότι θα τρελαθεί,
- ότι θα κάνει κάτι ακραίο,
- ότι θα βλάψει κάποιον,
- ότι θα αυτοτραυματιστεί χωρίς να το θέλει.
Ο ίδιος ο φόβος της απώλειας ελέγχου δεν σημαίνει ότι αυτή πρόκειται να συμβεί.
Γιατί όσο προσπαθώ να μη σκέφτομαι κάτι, τόσο περισσότερο το σκέφτομαι;
Αυτό είναι ένα γνωστό ψυχολογικό φαινόμενο.
Αν πεις στον εαυτό σου:
«Μην σκεφτείς μια λευκή αρκούδα»
ο εγκέφαλος πρέπει πρώτα να ελέγξει αν σκέφτεσαι τη λευκή αρκούδα.
Άρα την κρατά ενεργή.
Το ίδιο συμβαίνει με μια παρεμβατική σκέψη:
«Δεν πρέπει να το σκεφτώ.»
Και ακριβώς αυτή η προσπάθεια μπορεί να την κάνει πιο επίμονη.
Γιατί κάνω συνεχώς νοητικό έλεγχο;
Μπορεί να ρωτάς τον εαυτό σου:
- «Το εννοούσα;»
- «Ένιωσα κάτι όταν το σκέφτηκα;»
- «Μήπως μου άρεσε;»
- «Θα μπορούσα να το κάνω;»
Αυτό μπορεί να μοιάζει με προσπάθεια κατανόησης.
Στην πραγματικότητα μπορεί να λειτουργεί σαν νοητικός καταναγκασμός.
Και όσο περισσότερο ψάχνεις τη βεβαιότητα, τόσο περισσότερες αμφιβολίες δημιουργούνται.
Γιατί ζητάω συνέχεια από άλλους να με καθησυχάζουν;
Μπορεί να λες:
«Πιστεύεις ότι είμαι κακός άνθρωπος;»
«Αν το σκέφτηκα, σημαίνει ότι το θέλω;»
«Είσαι σίγουρος ότι δεν θα το κάνω;»
Η διαβεβαίωση μειώνει προσωρινά το άγχος.
Αλλά μπορεί να δημιουργήσει έναν κύκλο:
σκέψη → άγχος → reassurance → ανακούφιση → νέα σκέψη.
Παρεμβατικές σκέψεις και άγχος
Δεν χρειάζεται να υπάρχει OCD για να εμφανιστούν.
Μπορεί να γίνουν πιο συχνές σε περιόδους:
- έντονου στρες,
- άγχους,
- αϋπνίας,
- εξάντλησης,
- σημαντικών αλλαγών στη ζωή.
Όταν ο εγκέφαλος βρίσκεται σε αυξημένη επαγρύπνηση, δίνει μεγαλύτερη σημασία σε πιθανές απειλές — ακόμη και όταν αυτές είναι απλώς σκέψεις.
Παρεμβατικές σκέψεις μετά τη γέννα
Μετά τη γέννηση ενός παιδιού μπορεί να εμφανιστούν ανεπιθύμητες σκέψεις βλάβης προς το μωρό.
Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα τρομακτικό για τον γονέα.
Οι παρεμβατικές σκέψεις από μόνες τους δεν σημαίνουν πρόθεση να βλαφτεί το παιδί.
Όμως αν υπάρχουν:
- πραγματική πρόθεση,
- απώλεια επαφής με την πραγματικότητα,
- ψευδαισθήσεις,
- παραληρητικές ιδέες,
χρειάζεται άμεση επαγγελματική αξιολόγηση.
Πώς αντιμετωπίζονται οι παρεμβατικές σκέψεις;
Ο στόχος δεν είναι να εξαφανίσουμε κάθε περίεργη σκέψη.
Αυτό είναι σχεδόν αδύνατο.
Ο στόχος είναι να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αντιδρούμε σε αυτήν.
Αντί για:
«Γιατί το σκέφτηκα; Πρέπει να το λύσω.»
μπορεί σταδιακά να γίνει:
«Μου ήρθε μια ανεπιθύμητη σκέψη. Δεν χρειάζεται να της απαντήσω.»
Μην προσπαθείς να αποδείξεις ότι η σκέψη είναι ψεύτικη
Αυτό ακούγεται παράξενο.
Αλλά αν κάθε φορά που έρχεται η σκέψη λες:
«Δεν είμαι τέτοιος άνθρωπος επειδή…»
και αρχίζεις να φτιάχνεις αποδείξεις, ο εγκέφαλος μπορεί να μάθει:
«Αυτή η σκέψη είναι τόσο επικίνδυνη που πρέπει κάθε φορά να αποδεικνύω ότι δεν ισχύει.»
Και έτσι η σκέψη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Μάθε να αφήνεις τη σκέψη χωρίς απάντηση
Μια πιο χρήσιμη στάση μπορεί να είναι:
«Ίσως, ίσως όχι.»
«Είναι μια σκέψη, όχι γεγονός.»
«Δεν χρειάζεται να το λύσω τώρα.»
Δεν είναι εύκολο.
Αλλά η αποδοχή κάποιας αβεβαιότητας είναι συχνά σημαντικό μέρος της θεραπείας.
Τι είναι ERP;
Η Exposure and Response Prevention (ERP) είναι μια από τις βασικές θεραπείες για OCD.
Περιλαμβάνει:
- έκθεση στην αβεβαιότητα ή στο trigger,
- χωρίς να γίνεται ο συνηθισμένος καταναγκασμός.
Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να μάθει σταδιακά να βιώνει μια παρεμβατική σκέψη χωρίς:
- reassurance,
- checking,
- νοητική ανάλυση,
- τελετουργίες.
Ο στόχος δεν είναι να πειστεί ότι «σίγουρα δεν θα συμβεί ποτέ».
Ο στόχος είναι να μάθει ότι μπορεί να αντέξει το άγχος και την αβεβαιότητα χωρίς καταναγκασμούς.
Μπορώ απλώς να τις αγνοώ;
Η προσπάθεια να «τις αγνοήσεις με το ζόρι» μπορεί πάλι να γίνει μορφή καταπίεσης.
Πιο χρήσιμο είναι:
να τις παρατηρείς χωρίς να μπαίνεις σε διάλογο μαζί τους.
Έρχονται.
Υπάρχουν.
Και αφήνονται να φύγουν.
Ένα απλό παράδειγμα
Σκέψη:
«Κι αν κάνω κακό σε κάποιον;»
Αντίδραση που διατηρεί τον κύκλο:
«Όχι! Γιατί το σκέφτηκα; Είμαι κακός άνθρωπος; Πρέπει να είμαι σίγουρος ότι δεν θα το κάνω.»
Πιο χρήσιμη αντίδραση:
«Αυτή είναι μια παρεμβατική σκέψη. Δεν χρειάζεται να λύσω το νόημά της.»
Και επιστρέφεις σε αυτό που έκανες.
Πότε χρειάζεται βοήθεια;
Αξίζει να μιλήσετε με επαγγελματία ψυχικής υγείας όταν:
- οι σκέψεις καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της ημέρας,
- προκαλούν έντονο άγχος,
- οδηγούν σε τελετουργίες ή ελέγχους,
- αποφεύγετε ανθρώπους, αντικείμενα ή καταστάσεις,
- ζητάτε συνεχώς reassurance,
- επηρεάζονται σχέσεις, δουλειά ή καθημερινότητα.
Ιδιαίτερα όταν υπάρχει πιθανότητα OCD, έχει σημασία ο επαγγελματίας να γνωρίζει CBT και ERP.
Παρεμβατική σκέψη ή πραγματική πρόθεση;
Αυτή είναι σημαντική διάκριση.
Οι παρεμβατικές σκέψεις συνήθως είναι:
- ανεπιθύμητες,
- τρομακτικές,
- αντίθετες με τις αξίες του ατόμου,
- και συνοδεύονται από προσπάθεια αποφυγής τους.
Αντίθετα, όταν κάποιος:
- θέλει πραγματικά να βλάψει τον εαυτό του ή κάποιον άλλο,
- έχει συγκεκριμένη πρόθεση ή σχέδιο,
- αισθάνεται ότι δεν μπορεί να ελέγξει τη συμπεριφορά του,
χρειάζεται άμεση επαγγελματική βοήθεια.
Συμπέρασμα
Οι παρεμβατικές σκέψεις μπορεί να είναι τρομακτικές ακριβώς επειδή μοιάζουν τόσο ξένες προς αυτό που είμαστε.
Όμως:
σκέψη δεν σημαίνει επιθυμία.
σκέψη δεν σημαίνει πρόθεση.
σκέψη δεν σημαίνει πράξη.
Το πρόβλημα συχνά ξεκινά όταν προσπαθούμε να αποκτήσουμε απόλυτη βεβαιότητα για το:
«Γιατί το σκέφτηκα;»
Μερικές σκέψεις δεν χρειάζονται εξήγηση.
Χρειάζονται λιγότερη προσοχή.
Ο στόχος δεν είναι να αποκτήσεις έναν εγκέφαλο που δεν δημιουργεί ποτέ περίεργες σκέψεις.
Είναι να μπορείς να πεις:
«Ο εγκέφαλός μου μόλις δημιούργησε άλλη μία σκέψη. Δεν χρειάζεται να κάνω τίποτα γι’ αυτήν.»
Αποποίηση ευθύνης
Το περιεχόμενο του Psychopolis έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί διάγνωση ή εξατομικευμένη θεραπευτική οδηγία. Αν οι ανεπιθύμητες σκέψεις προκαλούν σημαντική δυσφορία ή συνοδεύονται από καταναγκασμούς, αξίζει η αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αν υπάρχει πραγματική πρόθεση ή σχέδιο αυτοτραυματισμού ή βλάβης άλλου ανθρώπου, χρειάζεται άμεση βοήθεια.
