Τι είναι η ανηδονία; Υπάρχουν περίοδοι στη ζωή μας όπου έχουμε λιγότερη όρεξη, βαριόμαστε ή δεν ενθουσιαζόμαστε εύκολα.
Η ανηδονία, όμως, είναι κάτι διαφορετικό.
Περιγράφει τη σημαντική μείωση ή απώλεια της ικανότητας να αισθανόμαστε ευχαρίστηση, ενδιαφέρον ή ικανοποίηση από εμπειρίες που παλαιότερα μας έδιναν χαρά.
Ένας άνθρωπος μπορεί, για παράδειγμα, να συνεχίζει να:
- βγαίνει με φίλους,
- βλέπει ταινίες,
- ακούει μουσική,
- κάνει σεξ,
- τρώει το αγαπημένο του φαγητό,
αλλά να νιώθει ότι τίποτα από αυτά δεν του προκαλεί πια το συναίσθημα που προκαλούσε παλαιότερα.
Η ανηδονία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα συμπτώματα της κατάθλιψης, αλλά δεν εμφανίζεται αποκλειστικά σε αυτή.
Πώς μοιάζει η ανηδονία στην καθημερινότητα;
Πολλοί άνθρωποι δεν περιγράφουν την εμπειρία τους λέγοντας: «Έχω ανηδονία».
Πιο συχνά λένε πράγματα όπως:
- «Δεν με ευχαριστεί τίποτα.»
- «Δεν έχω όρεξη για τίποτα.»
- «Όλα μου φαίνονται αδιάφορα.»
- «Κάνω πράγματα που παλιά μου άρεσαν, αλλά δεν νιώθω τίποτα.»
- «Δεν ανυπομονώ για τίποτα.»
- «Δεν καταλαβαίνω γιατί δεν χαίρομαι ενώ όλα πάνε καλά.»
- «Νιώθω συναισθηματικά μουδιασμένος.»
Ανηδονία ή απλώς βαρεμάρα;
Δεν είναι το ίδιο.
Η βαρεμάρα συνήθως αφορά μια συγκεκριμένη κατάσταση: «Αυτό που κάνω τώρα δεν με ενδιαφέρει, αλλά θα ήθελα να κάνω κάτι άλλο.»
Στην ανηδονία το πρόβλημα είναι ευρύτερο: «Ακόμη και όταν κάνω πράγματα που ξέρω ότι μου αρέσουν, δεν νιώθω ιδιαίτερη χαρά.»
Ένας άνθρωπος με ανηδονία μπορεί να ξέρει νοητικά ότι ένα ταξίδι, μια συνάντηση ή ένα χόμπι «θα έπρεπε» να είναι ευχάριστο, αλλά η συναισθηματική ανταμοιβή να είναι πολύ πιο αδύναμη από παλιά.
Είναι η ανηδονία σύμπτωμα κατάθλιψης;
Ναι.
Η απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής.
Μάλιστα κάποιος με κατάθλιψη δεν χρειάζεται απαραίτητα να αισθάνεται συνεχώς έντονη θλίψη.
Σε ορισμένους ανθρώπους το κυρίαρχο συναίσθημα είναι περισσότερο:
- το κενό,
- η αδιαφορία,
- η απουσία χαράς,
- η απώλεια κινήτρου.
Γι’ αυτό η φράση:
«Δεν είμαι στεναχωρημένος, απλώς δεν νιώθω τίποτα»
δεν αποκλείει την πιθανότητα κατάθλιψης.
Η ανηδονία σημαίνει πάντα κατάθλιψη;
Όχι.
Η ανηδονία μπορεί να εμφανιστεί σε πολλές καταστάσεις και επομένως δεν αποτελεί από μόνη της διάγνωση κατάθλιψης.
Έχει περιγραφεί σε καταστάσεις όπως:
- καταθλιπτικές διαταραχές,
- σχιζοφρένεια και άλλες ψυχωτικές διαταραχές,
- διαταραχές χρήσης ουσιών,
- μετατραυματικό στρες,
- ορισμένες νευρολογικές παθήσεις.
Επίσης είναι σημαντικό να διερευνηθούν οργανικά αίτια που μπορούν να επηρεάσουν τη διάθεση και την ενέργεια.
Ποιοι είναι οι δύο βασικοί τύποι ανηδονίας;
Συχνά γίνεται διάκριση ανάμεσα σε:
Κοινωνική ανηδονία
Αφορά τη μειωμένη ευχαρίστηση από:
- κοινωνικές επαφές,
- συζητήσεις,
- παρέες,
- σχέσεις,
- συναισθηματική σύνδεση με άλλους.
Κάποιος μπορεί να αρχίσει να απομονώνεται όχι επειδή «δεν αγαπά τους ανθρώπους γύρω του», αλλά επειδή η κοινωνική επαφή δεν του δημιουργεί πλέον την ίδια ανταμοιβή.
Σωματική ή αισθητηριακή ανηδονία
Αφορά μειωμένη απόλαυση από εμπειρίες όπως:
- μουσική,
- φαγητό,
- άγγιγμα,
- σεξ,
- μυρωδιές,
- άλλες ευχάριστες αισθήσεις.
Ανηδονία και σεξ
Η σεξουαλική επιθυμία και η σεξουαλική ευχαρίστηση μπορεί να μειωθούν όταν υπάρχει ανηδονία.
Το άτομο μπορεί:
- να έχει λιγότερο ενδιαφέρον για σεξ,
- να μην αισθάνεται την ίδια ευχαρίστηση,
- να έχει λιγότερη συναισθηματική ανταπόκριση στην επαφή.
Όμως η μειωμένη libido δεν αποδεικνύει ανηδονία, επειδή μπορεί να επηρεάζεται από ορμόνες, φάρμακα, στρες, σχέσεις, σωματικές ασθένειες και πολλούς άλλους παράγοντες.
Ανηδονία και μουσική
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι: «Η μουσική που κάποτε με έκανε να νιώθω έντονα, τώρα μου φαίνεται απλώς ήχος.»
Αυτό δεν σημαίνει ότι συμβαίνει σε όλους με ανηδονία.
Δείχνει όμως πόσο βαθιά μπορεί να επηρεαστεί το σύστημα ανταμοιβής — ακόμη και σε δραστηριότητες που κάποτε είχαν πολύ μεγάλη συναισθηματική αξία.
Γιατί συμβαίνει;
Δεν υπάρχει ένας μόνο μηχανισμός.
Η ανηδονία σχετίζεται με αλλαγές στα νευρωνικά συστήματα που εμπλέκονται:
- στην ανταμοιβή,
- στην προσδοκία ανταμοιβής,
- στο κίνητρο,
- στη μάθηση,
- στην προσπάθεια που είμαστε πρόθυμοι να καταβάλουμε για μια ανταμοιβή.
Η ντοπαμίνη συμμετέχει σημαντικά σε αυτά τα κυκλώματα, αλλά το να περιγράψουμε την ανηδονία απλώς ως «έλλειψη ντοπαμίνης» θα ήταν υπεραπλούστευση.
Η σύγχρονη έρευνα αντιμετωπίζει την ανηδονία περισσότερο ως διαταραχή πολλών διαφορετικών διεργασιών του συστήματος ανταμοιβής.
Δεν έχω όρεξη ή δεν μπορώ να νιώσω ευχαρίστηση;
Αυτό είναι ενδιαφέρον distinction.
Στην έρευνα για την ανηδονία συχνά διαχωρίζουμε:
anticipatory pleasure
τη χαρά ή προσμονή πριν συμβεί κάτι.
και
consummatory pleasure
την ευχαρίστηση που αισθανόμαστε την ώρα που συμβαίνει.
Έτσι κάποιος μπορεί να λέει: «Δεν θέλω καθόλου να πάω στη συνάντηση.»
αλλά όταν τελικά πάει, να περάσει σχετικά καλά.
Σε έναν άλλον άνθρωπο μπορεί να συμβαίνει: «Θέλω να πάω, αλλά όταν φτάνω εκεί δεν απολαμβάνω τίποτα.»
Η ανηδονία επομένως δεν είναι πάντα μία ενιαία εμπειρία.
Ανηδονία ή συναισθηματικό μούδιασμα;
Μοιάζουν, αλλά δεν είναι ακριβώς το ίδιο.
Ανηδονία: αφορά κυρίως τη μειωμένη ικανότητα να νιώθουμε ευχαρίστηση.
Συναισθηματικό μούδιασμα: μπορεί να αφορά γενικότερα μειωμένη ένταση τόσο θετικών όσο και αρνητικών συναισθημάτων.
Ένας άνθρωπος μπορεί επομένως να αισθάνεται: «Δεν νιώθω ούτε χαρά, αλλά ούτε και λύπη όπως παλιά.»
Αυτό είναι ευρύτερο από την κλασική έννοια της ανηδονίας.
Πώς γίνεται η αξιολόγηση;
Δεν υπάρχει ένα τεστ αίματος που να δείχνει:
«έχεις ανηδονία».
Ο επαγγελματίας υγείας εξετάζει:
- πόσο καιρό υπάρχει το σύμπτωμα,
- ποιες δραστηριότητες έχουν χάσει την ευχαρίστησή τους,
- αν υπάρχει καταθλιπτική διάθεση,
- ύπνο,
- όρεξη,
- ενέργεια,
- συγκέντρωση,
- λειτουργικότητα,
- χρήση ουσιών,
- φάρμακα,
- άλλα σωματικά ή ψυχικά συμπτώματα.
Μπορεί επίσης να χρειαστεί ιατρικός έλεγχος όταν υπάρχει υποψία ότι οργανικός παράγοντας συμβάλλει στα συμπτώματα.
Υπάρχει τεστ ανηδονίας;
Υπάρχουν ερευνητικές και κλινικές κλίμακες που μετρούν διαφορετικές πλευρές της ανηδονίας.
Ωστόσο ένα online quiz δεν μπορεί να θέσει διάγνωση, αλλά μπορεί να βοηθήσει στην αυτοπαρατήρηση και στη περεταίρω αξιολόγηση.
Πώς αντιμετωπίζεται;
Δεν υπάρχει μία μοναδική θεραπεία ειδικά για κάθε περίπτωση ανηδονίας.
Η αντιμετώπιση εξαρτάται από το τι την προκαλεί.
Αν αποτελεί μέρος κατάθλιψης, η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει:
- ψυχοθεραπεία,
- αντικαταθλιπτική αγωγή,
- συνδυασμό θεραπευτικών παρεμβάσεων,
- σε συγκεκριμένες περιπτώσεις άλλες βιολογικές θεραπείες.
Τι μπορεί να βοηθήσει στην καθημερινότητα;
Εδώ θέλω να είμαστε πολύ προσεκτικοί και να μη γράψουμε το κλασικό: «Βγες, γυμνάσου και κάνε πράγματα που σου αρέσουν.»
Για κάποιον που βιώνει πραγματική ανηδονία, το πρόβλημα είναι ακριβώς ότι δεν του αρέσουν πια όπως πριν.
Μια πιο χρήσιμη προσέγγιση είναι η σταδιακή επαναφορά δραστηριοτήτων.
Στην ψυχοθεραπεία, τεχνικές behavioral activation χρησιμοποιούν συχνά μικρές, προγραμματισμένες δράσεις χωρίς την απαίτηση ο άνθρωπος να «νιώσει καλά αμέσως».
Για παράδειγμα:
αντί για «Πρέπει να πάω γυμναστήριο για να νιώσω καλύτερα»
μπορεί ο στόχος να είναι: «Θα περπατήσω δέκα λεπτά ακόμη κι αν δεν νιώθω ιδιαίτερη όρεξη.»
Ο στόχος δεν είναι να πιέζεις τον εαυτό σου να αισθανθεί χαρά.
Είναι να μην αφήσεις την έλλειψη άμεσης ανταμοιβής να οδηγήσει σε πλήρη απόσυρση από τη ζωή.
Περνάει η ανηδονία;
Μπορεί να βελτιωθεί σημαντικά όταν αντιμετωπιστεί η υποκείμενη αιτία.
Το πόσο γρήγορα εξαρτάται από:
- την αιτία,
- τη βαρύτητα,
- τη διάρκεια,
- άλλες ψυχικές ή σωματικές καταστάσεις,
- την ανταπόκριση στη θεραπεία.
Δεν υπάρχει ένα χρονικό όριο τύπου «θα περάσει σε Χ ημέρες».
Πότε πρέπει να ζητήσω βοήθεια;
Αξίζει να μιλήσετε με επαγγελματία ψυχικής υγείας ή γιατρό όταν:
- η απώλεια ευχαρίστησης επιμένει,
- δεν ενδιαφέρεστε πια για σχεδόν τίποτα,
- απομονώνεστε όλο και περισσότερο,
- η καθημερινή λειτουργικότητα έχει επηρεαστεί,
- υπάρχουν παράλληλα συμπτώματα κατάθλιψης,
- αισθάνεστε ότι η ζωή έχει χάσει το νόημά της.
Επειδή η ανηδονία μπορεί να συνδέεται με σοβαρή κατάθλιψη, σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας χρειάζονται άμεση επαγγελματική υποστήριξη.
Ανηδονία και αυτοκτονικός ιδεασμός
Αυτό το σημείο του υπάρχοντος άρθρου το κρατάμε αλλά το γράφουμε πολύ πιο σωστά.
Η ανηδονία έχει συσχετιστεί σε έρευνες με αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονικού ιδεασμού σε ορισμένους πληθυσμούς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος έχει ανηδονία θα εμφανίσει αυτοκτονικές σκέψεις.
Σημαίνει όμως ότι η επίμονη και έντονη απώλεια ευχαρίστησης, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από:
- απελπισία,
- απομόνωση,
- αίσθηση ότι τίποτα δεν έχει νόημα,
πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά.
Ανηδονία και αντικαταθλιπτικά
Αν η ανηδονία αποτελεί μέρος κατάθλιψης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί αντικαταθλιπτική θεραπεία.
Δεν ανταποκρίνονται όμως όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο και δεν υπάρχει ένα φάρμακο ειδικά «για την ανηδονία» που να είναι κατάλληλο για όλους.
Είναι δυνατόν κάποιος να είναι λειτουργικός και να έχει ανηδονία;
Απολύτως.
Μπορεί να:
- πηγαίνει στη δουλειά,
- φροντίζει το σπίτι,
- συναντά ανθρώπους,
- εκπληρώνει υποχρεώσεις,
και παράλληλα να αισθάνεται ότι κάνει τα πάντα «στον αυτόματο πιλότο».
Η εξωτερική λειτουργικότητα δεν μας λέει πάντα πόση ευχαρίστηση ή συναισθηματική σύνδεση βιώνει κάποιος εσωτερικά.
«Έχω όλα όσα ήθελα αλλά δεν χαίρομαι»
Αυτό είναι ίσως το section που θα έδινε χαρακτήρα στο άρθρο μας.
Η ανηδονία δεν σημαίνει αχαριστία.
Δεν σημαίνει ότι κάποιος:
- δεν εκτιμά τους ανθρώπους του,
- είναι κακομαθημένος,
- «δεν προσπαθεί αρκετά»,
- χρειάζεται απλώς να σκέφτεται θετικά.
Όταν ο εγκέφαλος δεν επεξεργάζεται τις ανταμοιβές όπως παλαιότερα, ένας άνθρωπος μπορεί να καταλαβαίνει λογικά ότι «έχω λόγους να είμαι χαρούμενος», αλλά να μην μπορεί να μετατρέψει αυτή τη γνώση σε συναίσθημα.
Ακριβώς γι’ αυτό η ανηδονία μπορεί να είναι τόσο δύσκολο σύμπτωμα.
Συμπέρασμα
Η ανηδονία είναι κάτι περισσότερο από μια κακή ημέρα ή μια περίοδο βαρεμάρας.
Είναι η σημαντική μείωση της ικανότητας να βιώνουμε:
- χαρά,
- ενδιαφέρον,
- προσμονή,
- ικανοποίηση,
- ευχαρίστηση.
Συχνά εμφανίζεται στην κατάθλιψη, αλλά μπορεί να έχει και άλλες αιτίες.
Αν λοιπόν σκέφτεστε: αυτό είναι ένα σύμπτωμα που αξίζει να διερευνηθεί — όχι ένας λόγος να κατηγορείτε τον εαυτό σας.
